RUERZ

«Vejsë, erźat, vijevťano!»

Erźań Mastor

elektronoń kuľakudo — veti sede tov «Erźań Mastor» (lisni 1994-ce ijestë) kuľalopańt tevenzë

Pŕavtlopa · Suomi-ugrań pertpelks

Suomi-ugrań pertpelks śormadovks 2026 ijen taštamkovoń 25 čistë · 16 menjutkoń lovnoma

Suomi mastor dï suomi-ugrań raśket: programma uli, politika araś

Arzamasoń Bajuš, pŕavt redaktor · Kuľań Učaj

Suomi mastorso śado ijen pert kavonzït: kareltnë, komitne, erźatne, mokšotne, marijtne dï udmurtnë — ineske raśket. Vese net raśketnen ulit kelest, konatnen panit tonavtomasto, ulit raśken organizacijast, konat kavto-pecek pongit lepšťamos - kardamos, dï araś eś kirdij mastorost, kona maštovoľ idemest. Umoń, 1990-ce ijetnen ušodovomsto, Rossijaso erića suomi-ugrań ajgematne nejśt Suomi, Estën dï Ugrań mastortnësë jalgań dï natoj, ineske kirdij mastort; intelligencijaś dï raśkeajgematne putïlt langozost pokš kemema.

Ineske raśketnen čiś Helsinkisë, 2025 ijen ožokovoń 20-ce čistë. Rossijaso tevtnen laddost kortït Helsingin Sanomatoń dï Ylen žurnalistnë, Antti Helanterä — Suomi mastoroń ušojonoń tevtnen ministerstvań strategijań tevpŕavtoś, kona 2020–2024 ijetnestë ulneś kučozejeks Moskovso, — dï Tomi Koivunen, doktorant. Scena langso ineske raśketnen peldekortïjest araśt. Foto: Niko Partanen / Sukukansojen ystävät.
Ineske raśketnen čiś Helsinkisë, 2025 ijen ožokovoń 20-ce čistë. Rossijaso tevtnen laddost kortït Helsingin Sanomatoń dï Ylen žurnalistnë, Antti Helanterä — Suomi mastoroń ušojonoń tevtnen ministerstvań strategijań tevpŕavtoś, kona 2020–2024 ijetnestë ulneś kučozejeks Moskovso, — dï Tomi Koivunen, doktorant. Scena langso ineske raśketnen peldekortïjest araśt.Foto: Niko Partanen / Sukukansojen ystävät.

2026 ijenten, raśkejutkoń suomi-ugrań ajgemaś jomavtïze vastoma tarkanzo, vejsën kelentkak: Vesemodamastoroń kongressëś eź puromkšno 2021 ijestë sajeź, Suomi mastorońt pelkskirdemazo, ejsënzë lotkavtozel 2022 ijestë, ajgemańt missijazo, ťokšmelenzë dï karmavtomanzo kadozelt apak panžo. Stakalgavtï situacijańt Ugrań mastorońt pozicijazo, kona erva ijene tejevi sedejak a čaŕkodeviksëks dï lavšoks. A čaŕkodevi suomi-ugrań kolmo kirdij mastortnën melvanomast Rossijaso erića ineske raśketnen tarkadońt, lovit a lovit sïn eś moralen teveks, Moskovoń marto karado-karšo aštića, suomi-ugratnen raśkečist nežedemańt.

Ervaś, kolmo kirdij mastortnëde jutïze, esenzë, a kavonzavića kinzë vevažomasońt, set ineske raśketnen marto, konatnen eź sato vijest sťavtoms eś kirdij mastorost. Erźań ajgemaś se kint a murdamo tarkaks lovi 2008 ijent.

2008 ijen aštemkovoń 28-ce čistë Hantï-Mansijsk ošso panžovś Vesemodamastoroń suomi-ugrań raśketnen V-ce kongressëś. Estën mastoroń prezidentëś Toomas Hendrik Ilves jovtaś tribunastońt eś raśkedent, kona kočkize oľačint dï demokratijańt vejke dï pel pingedent ikele, «źardo kirdij mastoroń oľačide natoj pojettnë eźt arsekšne», — isťa pačtinze valonzo «Коммерсантъ» kuľalopaś, — «dï lamot suomi-ugrań raśketnede te kočkamońt teškas eziź teje» poladś prezidentëś.

Vesemodamastoroń suomi-ugrań raśketnen kongressënt panžomsto. Hantï-Mansijsk oš, 2008 ijen aštemkovoń 27-ce čistë. Foto: Kremľań press-služba.
Vesemodamastoroń suomi-ugrań raśketnen kongressënt panžomsto. Hantï-Mansijsk oš, 2008 ijen aštemkovoń 27-ce čistë.Foto: Kremľań press-služba.

Omboce čistë seke tribunastońt Kosačov Konstantin, «Госдумань» raśkejutko teven komitetënt pŕavtozo, panžinze Ilvesën valonzo: Rossijanen, keľa, postsovetën od kirdij mastortnën koŕas, kodamojak baška politika raśketnede a eŕavi. Estën delegacijaś sťaś dï liś nupalstënt. Suomin dï ugrań delegacijatne kadovśt ozado.

Śïreś Ińazoroś samaj te ijent lovi sindemaks: 2008 ijestë sajeź, śormadï son, Estën dï Suomin mastortnë karmaśt kočkamo eśtest partńortnën suomi-ugrań organizacijatnestë, konat tejezelt Rossijań kirdivijsënt. 1990-ce ijetnen son ledstni lijaks: «Araselt institutt, arasel jarmakso lezdamo, ten langs apak vano, ulneś vejsën erij važodema».

Hantï-Mansijsk ošso čident jutaś kemgavksovo ijet. Aťań Ezems sovsića, kona eri Rossijaso, seks lemenzë a jovtatano, — isťa śormadï Helsinki, Tallinn dï Budapešt oštnën vannomado erźatnen dï lija suomi-ugratnen langs: «Minek ulemado faktoś, teškas keltnen vanstamoś, eś meltopavtomatnen kisë ťuremaś, ruzoks a veľavtomado melemek, nejavi Suomi, Estën dï Ugrań mastortnësë śaldomaks. Sïn keńardovoľt minek stuvtomanten, anśak min a kapšatano jomamo, ledsťavttano sïnst: - mingak suomi-ugratano, minenek eŕavi lezdamonk».

Umaŕkovoń pesë Erźań Mastor redakcijamok kevkstinze suomin činovniktnen, lomańkuroń tevvetićatnen dï sodïdejtnen: lovi-a lovi Suomi mastoroś ineske raśketnen eś politikań teveks. Kolmo targoń pert venksťaśt ministerstva, azorlomanen lezëpargo dï kavto lomańkurot. Organizacijaś, konanten maksoź suomin programmańt topavtomazo, pškademanok langs eź venksťa.

Erźatne tejevśt avoľ ineske raśkeks?

Suomi mastoroś maksï jarmakt ineske raśketnen langs 1990-ce ijetnen kunškasto sajeź. Tonavtomań dï kuľturań ministerstvaś pandï isťat programmatnen kisë: tonavtomaso vevažomado eńaldomatnen pelkstamo, specialistnësë polavtomań programma, sodalmoń dï kuľturań projektnë. Teven topavtomaś maksoź avoľ kirdivijen lomańkuronten M. A. Kastren lemsë.

Redakcijaś pškadś Suomi mastoroń tonavtomań dï kuľturań ministerstvanten eńaldomaso: čaŕkodevtevlimiź, lovi-a lovi Helsinki ineske raśketnen kedkirdemańt kirdivijen politikańt baška linijaks.

Raśkejutkoń tevtnen koŕas Ministerstvańt sekretariatonzo pokš specialistëś Niklas Nikanorov pačtize Iskusstvań dï kuľturań politikań departamentënt melgavalonzo: raśkejutkoń kuľturań vevažomań programmańt prioritetnëde vejkeś «altaź vasńajak Estën mastorońt marto suomi-ugrań raśkejutkoń kuľturań vevažomań kedkirdemanten». Vese vevažomaś dï Rossija marto kontaktnë lotkavtozelt 2022 ijestë, «Suomi mastoroń dï Evrosojuzoń politikast koŕas». Seke škasto programmańt polavtozelt «koda lemezë, isťa ejtezëjak», melvalś ministerstvaś.

Zńaro eno jarmak maksozel programmanten 2021 dï 2026 ijetnestë, dï kov molit grantnë 2022 ijedent mejle? Pandś-eź son kemen ijen pert kuš vejke erźań projektnën? Lezdavi-a lezdavi teči programmanten Rossijaso erića suomi-ugrań raśketnen set projektnënen, konat veťavit avoľ Rossijaso: diasporasońt eli eś mastor tombale organizacijatnesë. Anok-avoľ Suomi mastoroś, Estën mastorońt koŕas, kortamo erźań peldekortïjen institutnën marto?

Net kevkstematnen ministerstvasońt eziź panžo dï merśt pškadems M. A. Kastren lemsë lomańkuronten, «organizacijanten, konanten maksoź te vevažomańt topavtomazo». «Boksańa, anśak, monen turtozonk, te temańt koŕas jovtams sede domkasto mezejak araś», — poladś Nikanorov.

Men te programmaś

M. A. Kastren lemsë lomańkuroś jurovtozel Helsinki ošso 1990 ijen jakšamkovoń 22-ce čistë. 1994 ijestë sajeź 2012 ijent vids son veťaś, pandoź ministerstvasońt, Ineskeraśken programmańt: tonavtolmań vevažoma, specialistnësë javoma-polavtoma, sodalmań dï kuľturań projektt. 2013 ijestë sajeź eńaldomań pelkstamońt veti sonś ministerstvaś, 2018 ijestë sajeź lomańkuroś tago javši projektën grantnën suomin organizacijatnenen. Lomańkuroś te avoľ kirdivijen, dï tevezë — grantoń javšema.

M. A. Kastrenën lomańkuroś veti suomin Ineskeraśken programmańt. Panžikovoń 12-ce čistë son teškstaś kavto pokšči. Vasenceś — Suominčin či. Te čistë Snellmanenten topodevoľt 220 ijet. Sonzë pelkskirdemanzo marto suomin keleś sajize oficialen kelen statusońt. Omboceś — komi kelen či. Fedina Marija lovnoś lekcija Ižman kortavtodońt. Foto: M. A. Kastrenën lomańkuroś.
M. A. Kastrenën lomańkuroś veti suomin Ineskeraśken programmańt. Panžikovoń 12-ce čistë son teškstaś kavto pokšči. Vasenceś — Suominčin či. Te čistë Snellmanenten topodevoľt 220 ijet. Sonzë pelkskirdemanzo marto suomin keleś sajize oficialen kelen statusońt. Omboceś — komi kelen či. Fedina Marija lovnoś lekcija Ižman kortavtodońt.Foto: M. A. Kastrenën lomańkuroś.

2023 ijestë eńaldomań pelkstamońt polavtïź lemenzë. Ikele sonzë lemďaśt «Vejsën subsidijat kuľturań važodemańt langs kordon tombale erića suomitnen eli suomi-ugrań kuľturań vevažoma Rossija marto » — te lement alo ministerstvań lopaś teškas mujevi vešnema sistematnesë. Teči seke lopasońt Rossijań tarkas ašti «raśkejutkoń» valoś. Samaj tede min kevkstinek ministerstvańt, dï melgavaloś ulneś isťamo: polavtoź «koda lemezë, isťa ejtezëjak». Teči suomi-ugrań linijaś javi valkiksënt, kordon tombale erića suomitnen jutkso, kuľturań važodemańt marto.

Marja Lappalajnennën, M. A. Kastren lemsë lomańkurońt tevtopavtïća direktoronten, min śormadïnek umaŕkovoń 29-ce čistë, ministerstvańt marto vejke čistë: kevkstinek, kov molit grantnë 2022 ijede mejle dï ulneśt-araselt eńaldïćatnen jutkso erźat. Taštamkovoń 12-ce čistë ledsťavtïnek. Taštamkovoń 18-ce čis melgaval araś.

Tallinnën ambicijanzo

Estën mastoroś ušodś avoľ jarmaksto. 1991 ijen panžikovoń 30-ce čistë Tallinnsë odov panžiź Fenno-Ugria lomańkurońt, konań Sovetën kirdivijeś pekstïze 1940 ijen umaŕkovsto. 1992 ijen acamkovsto Sïktïvkarso puromś suomi-ugrań raśketnen I-ce Vesemodamastoroń kongressëś, dï jutavtozel son, ledstni Ińazoroś, estnën vijev lezdamsto. Jarmaktne liśt 1998 ijestë: Estën mastoroś ušodïze Ineskeraśken programmańt — suomin programmańt koŕas dï seke Fenno-Ugriań ušodomamelsë. 2004 ijestë kongressënt vastïze Tallinn, a nile ijen jutaź Hantï-Mansijsk ošso tribunastońt kortaś Ilves.

Nein programmaś, 2021–2027 ijetnes, vetece dï undoksonzo set ijetnesë. Son kedkirdi raśketnen, konatnen uli eś kelest dï kuľturast, anśak araś eś kirdij mastorost, dï erźatne te raśkerismesënt lemďaź videstë. Sonzë grantonzë jutkso ulit erźansetnejak: 13 650 evro Estën literaturań muzejenten, 2022 ijestë erźań foľkloroń materialoń luvs putoma dï noldamo langs, teke zńaroksteś omboce ijen važodema langs 2023 ijestë, 16 000 evro 2024 ijestë — «Ersa pärlid» projektënten, kona altaź erźań materialtnën iskuvamonten estën arhivtnesë.

Min kevkstinek Laakso Johannań, Venań universitetënt suomi-ugrasodamoń professorońt: mejsë dolkost teči kolmo ineske kirdij mastortnënen, dï sonsenzë sodalmańt, kirdij mastortomo raśketnen ikele? Professorońt koŕas, suomi-ugrań kelen bujde sodamotnen -iskuvamotnen kedkirdemaś, te karmavtoma ervanten kolmo mastortnëde, anśak «Estën mastorońt turtov, Suomi mastordońt sede pokš dï Ugrań mastordońt sedejak pokš, dï Estën mastoroś alkuks saize te venksťamočint esenzë langs».

Ińazoroś lovi te aravtomańt videks, anśak jutaź škaso. «Teven koŕas, teči vese net kolmo mastortnë aštit ve tarkaso», — čaŕkodevti Śïreś Ińazoroś.

Estën mastoroś tesë avoľ nevtevkskak. Medkovsto min śormadïnek «Melstuića peldekortïjt» materialsońt, koda Tallinn komś ijen pert veťaś eś suomi-ugrań politikanzo jutksoaštićatnen velde, konat tuit, koda sonzë mels, isťa Moskovoń melskak, źardo apongavtoń erźań delegacijatne vesemodamastoroń kongresstnës a noldazelt. Raśkent lemenzë dokumentsë jovtams dï kortams raśkesënt kočkaztnen marto, — te kavto baška tevť. Tede baška te programmaśkak eri mejelce činzë: 2026 ijen aštemkovsto, programmań vetićań, estën Fenno-Ugriańt ijen promksozo śaldïnze tonavtolmań dï sodalmoń ministerstvańt, programmań pekstamodo, planonzo.

Kije venksti kirdij mastorońt tarkas

Suomi mastoroń tonavtomań dï kuľturań ministerstvańt pelde venksëś minenek eź učovo, seks a sodatano, pandś-avoľ son kemen ijen pert vejkeška erźań projektënten. Lovoma teškstnëde jovtneś Kalle Korhonen, «Kone» (suomiks Koneen Säätiö), suomin lezëpargońt jarmak pandomań direktorozo. Son venksťaś čin jutaź: kelen programmańt ijetnen pert, konasońt lezëpargoś veťaś 2012 ijestë sajeź 2016 ijent vids, javšeź 19,7 million evro.

Programmaś ulneś avoľ anśak suomin dï estën keltnede; jarmaktnën pelksëś tuś Rossijaso erića suomi-ugrań raśken keltnenen, anśak net jarmaktnën źaroksteś lezëpargonten a jovtavi. Programmańt pŕadovomado mejle kedkirdemaś eź lotkavt: Rossijań keltnenen lezëpargoś maksï jarmakt 2020 ijestë sajeź. Erźań keleś ulneś, koda śormadï Korhonen, kedkirdeź keltnen jutksto «vejkeś lamotnestë»; erźań projektnën langs eńaldomatnen sait nejgak.

Kalle Korhonen — «Kone» lezëpargońt jarmak pandomań direktorozo. Lezëpargoś kedkirdi ineske keltnen, sïnst jutkso erźań kelentkak. Rossijań keltnenen lezëpargoś maksï grantt nejgak. Foto: «Kone» lezëpargoś.
Kalle Korhonen — «Kone» lezëpargońt jarmak pandomań direktorozo. Lezëpargoś kedkirdi ineske keltnen, sïnst jutkso erźań kelentkak. Rossijań keltnenen lezëpargoś maksï grantt nejgak.Foto: «Kone» lezëpargoś.

Lezëpargosońt kortït avoľ ineske raśketnede, kortït ineske keltnede, teškstï faktońt Korhonen. «Civilizacijań erva kirdij mastoronten eŕavi estenzë kedkirdems eś kelen dï kuľturań viškapelksënzë… Jalateke, lijasto savkšnï sovams tevs baška lomanen lezëpargotnenengak», — śormadï son.

Anśak jarmaktnë teči Rossijav a kučovit: ulit jarmakoń kučomań kardamot, a saićańt turtov anokstaź «ušomastoroń agentën» tešks. Rossijaso erića suomi-ugrań aktivistnënen eli sodïdejtnenen net jarmaktnë a pačkodit.

Jarmaktnë, te a vesemeś sede, meze maštï maksomo Suomi mastoroś. «Sukukansojen ystävät» («Ineske raśketnen jalgast») eś melsë purnavoź lomańkuronten komś sisem ijet. «Sonzë karmavtomazo šožda», čaŕkodevti vetikuroń pŕavtoś Aleksi Palokangas: jovtnems suomitnenen suomi-ugrań raśketnede.

«Čaŕkodevi: źars suomitne a sodït, isťat raśketnen ulemadost, sens kedkirdemskak a kin», — kemestë meri Palokangas. Lomańkurońt ervačin važodemazo venťaź Suomi mastoroń potmos: tonavtolmatnesë lekcijat ineske raśketnede, etimologoń panel «Sodalmań Vet», koso kelsodïjtne panžit publikań kevkstematnen valoń undokstëde, aktivistnën marto vejsë võroń kelenten tonavtnema, hantïtnen dï mansitnen marto baška projekt, tešksket-peďavkst keltnen kedkirdemas.

Ožokovoń kolmoce šľamočistë lomańkuroś omboce ije melcek tei-anokstï vejkent, sehtej pokštnëde Suomi mastorso, Ineske raśketnen čin teškstamońt, a taštamkovoń 20-ce čistë jutavtï Kuloź keltnen ledstnema či — štatol marto jakamot Helsinki, Juväskjuľa, Turku dï Kejruu oštnësë.

Ustavsońt, prevvaldomańt vaksso, ašti omboce karmavtomaś: śulmams vejs net vese raśketnen — testë meleśkak, nejems žjuris sovićatnen jutkso erźat dï marijt, nejemga ejsëst suomitne ineskeks, a erźat-maritne maŕavoľt - sïnst keltne dï kuľturatne tago-kin turtov melstuićat.

Testë strategijaśkak: purnams lomańt, pokšolgavtomga stalmońt. «Min molťano isťamo massań vijenten, isťat altïmatnes, maŕamga, koda Suomi mastorso isťa ušomastortnëvajak, minek valonok ineske raśketnen idemado», — śormadï Palokangas. Pen ťokšmelent son lemdi videstë: valoms suomin lomanjutkońt dï natoj ušojonoń politikańt langs, tejemga suomi-ugrań vevažomańt sede nejaviksëks dï sede eŕaviksëks, tečin koŕas. Suomin kortïćatnen jutksto, konatnen marto liś śulmavoms redakcijanten, isťamo karmavtoma putï estenzë anśak son.

«Ineske raśken jalgatnen» ambicijań karmavtomatnen resursoś viška. Vide lovoma teškst lomańkuroś a maksï: 2021 ijen pesë ejsënzë ulneś vedgemende alamo lomańt, teči, meri Palokangas, źarïja śadot, a realoń ťokšmeleś — malav kolmośadot tedijen pes. Kasomaś ulneś 2022 ijestënt, sedejak pek 2023 ijestënt, dï targiź sonzë, pŕavtońt valonzo koŕas, Alkukoti žurnaloś dï od sovsićatnen purnamoś. Suomi-ugrań raśken emigrantnëde, konat saśt Rossijasto, sovsićatnen jutkso źars anśak zńarïja lomańt.

«Min molťano isťamo massań vijenten, isťat altïmatnes, maŕamga, koda Suomi mastorso isťa ušomastortnëvajak, minek valonok ineske raśketnen idemado». Aleksi Palokangas nevti Alkukotint Kuopio ošoń lovnoma kudosońt, 2026 ije. Foto: «Sukukansojen ystävät» lomańkuroś.
«Min molťano isťamo massań vijenten, isťat altïmatnes, maŕamga, koda Suomi mastorso isťa ušomastortnëvajak, minek valonok ineske raśketnen idemado». Aleksi Palokangas nevti Alkukotint Kuopio ošoń lovnoma kudosońt, 2026 ije.Foto: «Sukukansojen ystävät» lomańkuroś.

Alkukoti lisni veśt ijestënt, tedide rukšnaśt 350 ekzëmpľart. Kevkstems videstë Suomin vese parlamentënt, pek staka, kuš, mejelce škasto, baška deputatnën marto lomańkuroś śulmavkšnï, čaŕkodevti Palokangas, arseź sede, koda dï mejsë polavtoms suomin politikańt ineske raśketnede.

Erźatnenen, vevažomasońt, «Ineske raśketnen jalgast» maksït kavto kit. Vasenceś — žurnalsońt: 2023 ijen noldavkssońt liś Valdaž Arpadoń śormadovksozo erźań kuľturańt tečin tevdenzë dï sïćačidenzë, 2025 ijen noldavkssońt liś śormadovks Oľačiv Raśken Ligań kongresstënt. Palokangas terdi erźań avtortnën vejsën vevažomas.

Omboce jonoś — «Suomi-ugrań pertpelksën kuľturań pŕavt oš» pelkstamoś, konań lomańkuroś veti estën URALIC Centre for Indigenous Peoples marto vejsë. Centrańt vetijzë Oliver Loode. Pelkstamonten kurok topodi keveteje ijet. 2021 ijestë te lement kisë pelkstaś Vir Tavla erźań veleś, a 2025 ijestë Narvań karšo ašteś ukrainań Nežin ošoś, konasońt tesken pedagogikań universitetën bazaso tejezel Ŕabov Anatolijen lemsë suomi-ugrasodamoń centra.

«Meze lisi tejems Suomi mastorsto Rossijaso erića ineske raśketnen turtov?» kevkstemańt, Palokangas panžize rožodomavtomo: «Maŕavi, Suomi mastorsto alamo meze lisi tejems, polavtomga Rossijań tonavtomań dï kelen politikańt». Son kemi sattavoms Rossijaso erića suomi-ugratnes avoľ oficialen kitneva, anśak maštomavijtne, valonzo koŕas, teči nejavit lavšovoks. Idejatnen turtov lomańkuroś panžado, źardo ejsëst araś potavks Rossijań kirdij mastorońt naŕgamo - kajavoma politikanzo ikele.

Alkukoti žurnaloś lisni veśt ijestënt. 2023 ijen noldavkssońt liś Valdaž Arpadoń śormadovksozo erźań kuľturado, 2025 ijen noldavkssońt liś śormadovks Oľačiv Raśken Ligań kongresstënt. Foto: «Sukukansojen ystävät» lomańkuroś.
Alkukoti žurnaloś lisni veśt ijestënt. 2023 ijen noldavkssońt liś Valdaž Arpadoń śormadovksozo erźań kuľturado, 2025 ijen noldavkssońt liś śormadovks Oľačiv Raśken Ligań kongresstënt.Foto: «Sukukansojen ystävät» lomańkuroś.

Koda sovams «Ineske raśketnen jalgast» lomańkuros baška lomanen sovamońt pitnezë 15 evro tediden pes. 10 evro pandït studentnë (doktorantnëde baška), važodemavtomotne, pensionertnë dï setne, kit jutït srokoń dï alternativen uredema; eŕamoń pert sovamońt pitnezë - 100 evro. Sovsićatnenen pandomavtomo sasakšnï Alkukoti žurnaloś. Sovams lisi kordon tombaldejak, Rossijado baška: Rossijasto Suomi mastorov dï mekevlang, jarmaktnë nej a kučovit, kortï Palokangas. Luvoś dï rekvizitnë — lomańkurońt lopasonzo.

«Ineske raśketnen jalgast» lomańkurońt turtov Rossijaso erića suomi-ugratne — prevvaldomań tema: jovtnems suomitnenen setnede, kit vasolo. Suomi mastorso erića kareltnen turtov te eś ineskest, konat erit Rossijaso: kareltnën pokšopelksëst — suomitnenen sehte malaviks baltija-suomin raśkeś — kadovś kordonoń tona jono.

Suomi mastoroń kareltnën vejsënďavksoś jurovtozel 1940 ijen čadïkovoń 20-ce čistë, źardo nileśadt ťožende lamo lomańt tuśt Karelijasto, kona topodś Sovetën Sojuzonten. Teči te keveteje ťožent sovsićat dï malav kolmośadt lomańkurot, dï erva ije uskolďavit alamodo a ťoža od sovsićat. 2026 ijestë vejsënďavksońt vejsën promksozo pingezënzë uŕadïze ustavsto Karelijań mekev veľavtomado kundamońt: ikele toso ulneś śormadovks, veľavtomado kortamotnesë, vejsënďavksońt ekspertëks ulemadońt. Teči, vejsënďavksońt pŕavtozo, Martti Talja professoroś, śormadï te «vańkstë kuľturań organizacija», karelën kuľturań kojtnen vanstïća».

Mekev veľavtomado pelkstamotne, škań-škań, lijnezevkšnëśt -sëtmelgadïlt: kareltne lovilt Moskovoń mirën kordontnën avoľ videks. Anśak Rossija jondo tede kortïća eź mujevť. Rossijań arasel melezë tede kortams, temaś eź kepedevkšne komś ijen pert, a Ukrainaso tortingeś kerize śulmavksoń linijańt. Kadovś kelen marto važodemaś. Suomi mastorso karelën kelsë teškas kortït malav kemen ťožent lomańt; valkstnë-grammatikatne tejeź vese kolmo kortavtnën turtov, vevažomaso Petrozavodsk ošoń universitetënt viška pelksënzëjak, a Suomi mastoroń Keltnen Institutsońt važodi kareltnën kelen komissija, kona norovakšnï karelën kelent turtov viškapelksën oficialen kelen statusońt.

Kirdij mastorońt marto vejsënďavksoń kortamoś moli šoždasto. Sonzë vetikurosońt, alamodo a sval, ulneśt parlamentën deputatt sehte pokš melkurotnen pelde, dï vejsënďavksoś śormadïl śormat dï sakšnoś mastorońt politikań verce vetićatnenen, źardo lovś, kareltnën marto tevveťamońt avoľ videks. Rossijaso erića ineske raśketnen isťamo sovavks araś, seks vešemskak a kin kedstë. Suomi mastoroń pelkskirdemazo, suomi-ugrań raśketnen vevažomań raśkejutkoń organsońt, lotkavtozel 2022 ijestënt sajeź. Ten langs apak vano, Talja śormadï: «Suomin-Karelën vejsënďavksońt uli interesëzë Rossijaso erića, suomi-ugrań ineske raśketnenen marto važodemanten».

Martti Talja. Suomi mastoroń kareltnën vejsënďavksoś: keveteje ťožent sovsićat, malav kolmośadt lomańkurot. Foto: Martti Taljań eś lopazo Facebookso.
Martti Talja. Suomi mastoroń kareltnën vejsënďavksoś: keveteje ťožent sovsićat, malav kolmośadt lomańkurot.Foto: Martti Taljań eś lopazo Facebookso.

Umaŕkovoń 29-ce čistë min śormadïnek Riho Grünthalnën dï Janne Saarikivinën — te temańt kavto vajgeltnënen, kin citatane Suomi mastorso sehte sejedstë ledstnevit; taštamkovoń 12-ce čistë kavonest ledsťavtïnek kevkstematnede. Lomańkuroń troks pačtinek kevkstematnen Esa-Jussi Salminennën, Alkukotin pŕavt redaktoronten. Anśak melgavaltnë peldest araśt.

Meze veši ajgemaś

«Teči erźatnenen eŕavit a isťa grantoń programmatne, koda Estën dï Suomi mastortnën minek kuvalt kirdivijen politikań polavtoma», — isťa čaŕkodevti raśkeajgemań meldent Śïreś Ińazoroś. Suomitnen dï estnën ikele aštića problematne — globalizacijasońt, pertpelkssënt, čačomasërsënt. Erźatnen stakačist politikań: «Kirdij mastoroś nei puŕgavtnema minek nacijatnen, kuľturatnen, raśkečitnen ulemado faktsońt». Moskovsońt kadoź piŕavkstońt son jovtni isťa: «Mereź moramo raśken morot, mereź kišteme raśken oršamoso, anśak kardaź eś meltopavtomatnede kortamoś».

Raśkent vejkeś karmavtomatnede, te jalgań vešnema, videstë kortï Ińazoroś: «Vana tesë minenek eŕavi suomitnen dï estnën lezdamost». Sïnst uli se, meze araś erźatnen, — kirdij mastorost. Dï sïnest polavtovi erźatnede kortamoś «foľklordo kortamotnestë meltopavtomado kevkstematnen langs». Kolmo pŕavt oštnën, Rossijaso erića suomi-ugrań raśketnen langs vanomadost, Śïreś Ińazoroś kortï kalgodsto: «Vannït minek langs teke muzejen nevtemavaľmań pačk».

Śïreś Ińazoroś. Varšava, 2026 ije. Foto: Oľačiv Raśken Ligań kuľa maksïća kuroś.
Śïreś Ińazoroś. Varšava, 2026 ije.Foto: Oľačiv Raśken Ligań kuľa maksïća kuroś.

Ińazoronten savkšnï eŕams emigracijaso. 2025 ijen čadïkovsto Rossijań kirdivijtne śormadïź lemenzë «Rosfinmonitoringoń» terroristën dï ekstremistën lemriśmes.

Suomi mastoronten kevkstema

Suomi mastorońt uli programmazo dï araś politikazo. Min kevkstinek, lovi-a lovi Helsinki ineske raśketnen kedkirdemańt kirdivijen politikań linijaks, a minenek jovtnit eńaldoma-terdemań prioritetnëde pelkstamońt potsonzo. Raśketnede, konatnen araś eś kirdij mastorost, kevkstemańt, ministerstvaś kučize M. A. Kastrenën lomańkuronten, kona javši grantt kelen dï kuľturań tematnen langs.

Eńaldomań pelkstamońt lisi veťams kemenške ijen pert, veśtkak apak sťakšno politikań pozicijas: eńaldoma, ćotavks, odov eńaldoma.

Grantnë — te avoľ politika, te anśak kedjonks.

Helsinki, Tallinn, Budapešt oštnëstë stakačiś nejavi kuľturań ormaks, dï menstit sonzë kuľturaso: festivaltnesë, valksstnësë, pelkstamotnesë. Te alkuksoń važodema, dï tejeź son erźań materialońt langsojak. Te važodemańt penzë sehte videstë nevtize Johanna Laakso: erva kelen lomańkuronten, sodalmań lomańkurońt pelde eŕavi maksoms sodamoči dï kunsolomači, a sede mejle — tujems ve jonov dï maksoms lomantnenen estest sams mels. Ve jonov tujems a staka. Kevkstemaś setnesë, kit neit puŕgavtnema erźatnen, komitnen, maritnen dï lija raśketnen ulemasońt dï teke škastońt kortït Rossija marto, kona, Ińazorońt valonzo koŕas, kovgak tujeme a purnï.

Erźań ajgemaś lovi te problemańt politikań problemaks dï terdi sonzë vitnemskak politikaso. Ińazoroś veši avoľ grantat, a ineske raśketnede vide dï čaŕkodeviks kirdij politika.

Koda nejavoľ Suomi mastorońt isťamo politikazo? Putoms politikań dï meltopavtomań pitne Rossijaso erića undoks raśketnen eŕamonten, baška — suomi-ugratnen. Faktoń koŕas lovoms raśkeajgematnen pelkskirdićaks Rossijado politikań dialogtnësë, set kortamotnesë, konat molit nacionalen respublikatnede dï undoks raśketnede.

Kedkirdems institucijań kojsë set raśkeajgematnen, konat teči važodit tirin mastorost tombale: maksoms ejsëst važodićatnenen politikań idema; terdems net ajgematnen Rossijań politikado konsuľtacijatnes — sankcijań riśmet, monitoring dï, Rossijaso erića nacionalen aktivistnën karšo, Kremľań tevtnen langs reakcija; kedkirdems alkuks važodića projektnën — apongavtoń, undoks raśketnen kelsë, kuľań sravtnemapeltnen, emigracijaso organizacijatnen, konat apongavtovt ruzon diasporado, koda ruzoń oppozicijadońtkak. Važodema pakśaś pokšto-pokš, dï son veši-karmavtï suomin kirdij mastorońt melssamonzo.

Erźatnen raśkeajgemast a uči meremat Suomi, Estën dï Ugrań mastorotnën pelde. Son sťavtïze Raśken kočkavića kurotnen sistemańt - Kirdijur, ciďardïze ugolovnoj pansemańt, konań ušodomado FSB-ś javoľavtś 2023 ijen ožokovsto, velmevtize Erźań Mastorońt važodemanzo — 1994 ijestë sajeź lisnića apongavtoń noldavksońt, a 2022 ijestë purnïze raśken Promksońt tirin mastoroń tombale. «Anśak kolmotnestë kijak ten a nei», — pŕadï valonzo Ińazoroś. Kadovś vejke kevkstema, kona langs redakcijanten eź učovo venksëś. Suomi mastoroś a nei, kańa melezë araś nejems?