Boľajeń Śïreś: Čaŕkodťano, Rossijań kaladomazo a menstevi, seks anokstatano tenenzë

Sïća ojmsema čitnestë Estën mastorso karmit teškstamo Ineske raśketnen čint. Teči minek studijaso — Boľajeń Śïreś, Ińazoroś, Oľačiv Raśken Ligańt pŕavtozo, teke škastońt valmoroń śormadej dï jutavtïj. Šumbra čokšne, keńardtano vastomazonok. Aleksandr, jovtnede eś raśkedenk.

Raśkenek eri Obran ošsto sajeź Ural pandtnën vids. Te kezëren škań raśke. Sondenzë ledstnit hazaroń dï arabań eŕamopingen sodïćatne. Sïn minek raśkenek lemďaśt erźa raśkeks. Źardo varštatado kartas, nesïnk toso Ŕazań ošońt — te «erźań» valstońt. Uli Arzamas oš — tejak min, erźatne.

Ordań samodo mejle minenek savś vandorgavtoms eś kirdij mastoronok. Minek uli eś kojsë arsemanok: ulneś Purgaz Ińazoronok, — seks kirdij mastoronokak ulneś. Ińazor — te ťokš pŕavt, konań kočkilt. Takoda min eŕavinek net sisemśadt ijetnen pert, ulneśt lamo kepetematevť. Erźatnen eŕamopingest, koda lija raśketnengak, malav araś, — seks kepetematevtnede sodït alamo. Uli anśak Rossijań kirdij mastorońt eŕamopingezë, dï sonzë alo vesemeś kalmaź.

Anśak min pačkodinek tečin čis. Rossijań imperijańt kaladomado mejle, boľševiktnën kirdivijs samodo mejle, minek marto nalksekšneśt: makśt važodeme eś literaturasońt dï śormadomasońt, minek ulnesel škinemań sezema. Minek ulneśt sodïdejenek: Ŕabov Anatolij, vasence erźań professoroś. Ulneśt malav keveteje tonavtïćań tevstonavtolmat, noldtnilt knigat, kuľalopat, žurnalt.

1937 ijen vids školatnesë tonavtïlt erźań kelsë. 1937 ijestë minek vese elitamok čavozel — ťožent lomańt. Tede mejle vesemeś karmaś alamolgadomo: erźaks tonavtomańt, paniź školasto, kadïź anśak kelenten tonavtnemańt. 1990-ce ijetnestë tago ulneś velmevtema, anśak 2008 ijestë, sedejak pek 2018-ce ijestë, sonzë livtiź tonavtoma luvksoń tevpen pelkstënt dï jutavtïź fakuľtativen, lijaks merems variativen pelksënten. Teči minek kelenten a tonavtït, dï mejelce komś ijen pert mindenek kadovś pel millions sede alamo.

Videstë-avoľ čaŕkoďan: Rossijaso tïnk snartnit vejsënďavoms mokša raśkent marto, seks teiź Mordvań respublikańt?

Kavto raśketnen vejsënďavtïź 1928 ijestë: źardo teiź Erźań-Mokšoń okrugońt, mejle, takodamo tuvtaloń koŕas, polavtïź lemenzë «Mordvań okrug» langs. Kuš «мордва» valoś araś a erźań, a mokšoń keltnesë. Min sonzë lovtano naŕgamo valoks. Seks, škań tevs putoź, eńaldan tïnk dï vanïćatnen ikele: iľado puto tevs «мордва» valońt. Ulit erźat dï mokšot. Pek a vejket keltne, eŕamopingetne, nejavkstnë dï vese lijaśkak.

Mordvań mastoroś tejezel territorijań dï erićatnen langs apak vano, ťokšmeldent — maštomga kavonest raśketnen. «Mordvań raśkede» kortamsto, savkšnï meľavtoms «mordvań keldent». Anśak «mordvań keleś» araś, dï, lisi, erźań dï mokšoń keltnede meľavtoms a eŕavi.

Meze nej moli erźań kuľturańt marto? Koso ulit kelent dï kuľturańt kandïćatne?

Kandïćatne alamolgadït, sajeź prevs vese keltnen marto situacijańt (Rossijaso). Mordvań mastorso kirdivijtne nalksekšnit sede tov (erźatnen dï mokšotnen marto — red.): jutavtït takodat festivaľt, ijestënt veśt, takodat tevť, promkst, anśak teven koŕas, kelen kandïćatnen zńaroksteś kuroksto alamolgadï.

Anśak ulit vadŕa tevtnejak. 1987 ijestë čačś erźań raśkeajgemaś, dï se škastońt son kasï. 2019 ijestë Aťań Ezemeś saś mels: melssamotnen centrańt eŕavi kandoms kordonoń tombalev. Vese čaŕkodekšneśt, — tesë minek izńasamiź. Raśken Ozksso moń kočkimiź Ińazoroks. Kavto kovoń jutaź, kedstënek, rejderën kojsë nelgezelt «Erźań Mastor» kuľalopaś dï Erźań kelen idemań Fondoś.

Anśak min velminek. Teči min eś pŕanok maŕatano kemeź. Minek uli erźań valksonok, konań tejnek minś. Minek ulit eś kanalanok, eś resursonok, eś kuľalopanok: min sonzë velmevtinek elektronoń luvso erźań dï ruzoń kelsë, dï arseťano tejems anglań kelsëjak. Vesement maštovi vanoms.

Źaro lomań, konat aštit tïnk kuľturańt pelde, kadovś Rossijaso?

Rossijaso lovit «mordvatnen», a «mordvatnesë» staka javoms, koso erźa, koso mokša. Seks lovoms pek staka. Mejelce, 2021 ijen, lomańlovomaś, nevtize: erźatnede dï mokšotnede kadovś 260 ťožas sede alamo, dï teči, lovomatnen koŕas, mindenek — malav 450 ťoženstë sajeź 600 ťožent lomań vids. Anśak Rossijaso pek lamo lomańt, konat undoksost koŕas erźat, — seks te avoľ vide lovomaś. Taki kortï — vete milliont. Mon arśan, te pek lamolgavtoź, anśak kavto million erźat dï mokšot Rossijaso teči kemestë ulit.

Mokšotne tïnenk — jalgań raśke? Tïn sïnst marto vevažodťado?

Raśkenten a maštovi ulems a jatoks, a jalgaks — sïn minek šabranok. Źardo min meľavttano erźań keldent, taki minek čumovtï, min, keľa, snartneťano javoms raśketnen. Te a vide. Erźa dï mokša — kavto melvanoviks raśket, anśak ervańt baška kelezë dï kuľturazo. Mon arśan: sïćačisënt, natoj źardo min karmatano eŕamo vejke kirdij mastorso, ervańt ulevel baška, tago meze mokšoń dï baška erźań. Nevtemaks, Mokšoń respublika dï Erźań respublika. Anśak min čaŕkodťano: eś kirdij mastortnën tejemavtomo min a ciďardovttano.

Kavto-kolmo ijede ikele, Oťapä ošso, tïn puromkšnïde lija raśketnen marto dï kortïde od kirdij mastoroń tejemadońt. Kodamo ulneś te arsemaś dï kona etapso son teči?

Idejaś kadovś. Min čaŕkodťano: vaićatnen idemaś — vaićatnen kedtnen tevest, — dï seks min vejsënďavinek. Vasńa jutavtïnek Erźań Promksońt, mejle — Oľačiv Raśken Ligań kongressënt. Erźatne — Ligań jurovtïćatnen jutkso, dï teči Ligas sovit kemvejkeje raśket. Min čaŕkodťano: Rossijań kaladomazo a menstevi, dï anokstatano te škanten. Koda? Min bažatano alamolgavtoms kalavtomado majsetematnen dï vese aparońt tevtnen, — od kirdij mastortnën tejemanten anokstamoso. Min anokstatano net kirdij mastortnën melstuića modelest, anokstatano lomantnenen eś puterdematnen. Kaladomań, haosoń škasto isťat melssamotne karmit eŕavomo. Źardo te tevsënt a važodems, kažoś uli sedejak pokš, uli sedejak beŕań.

Mon isťa čaŕkodin: tïnk uli šumbra planonk, kodamoks uli kirdij mastoronk. Kodat sonzë pŕavt — isťa merems — neženzë?

«Kodamoks uli» — paŕak, avoľ vide valoś. Sede videstë — kodamoks bažatano sonzë nejeme. Te, kavtoldomavtomo, demokratijań kirdij mastortnë. Ligańt vese kirdij mastortnë neit eś pŕast demokratijań, tovsezemań ledemapelteme kirdij mastoroks. Kitne a vejket: taki baži moleme ťurkań mastortnën langs, nevtemaks, Kazahstan langs, a min nejatano eś mastorońt Estën mastorońt langs molićaks.

Tede baška, marsin: tïn jovtniksëlide idejadońt, maksomga erva lomanenten ledemapelen kirdeme meltopavtomańt. Mezeks te eŕavi?

Min kortïnek te kevkstemadońt. Melssamońt, kavtoldomavtomo, karmit kemekstamo promkssońt. Min čaŕkodťano, kollapsoń škastońt, kirdeź pŕaso Rossijań kriminalizacijat-militarizacijatnen dï ledemapelen zńarokstent, karmit uleme pek lamo lomańt, haosońt tevs putomanzo bažićat. Seks minek kojsë: ledemapelen kirdema meltopavtomaś eŕavi kolmo tuvtaloń koŕas. Vasenceś — eś velen, ošoń dï kudoń vanstoma. Omboceś — veťamga eś pŕanzo lomańks kirdivijeś, koda sodï ťuŕmazdońt lomantnen kedsëst. Dï kolmoceś — eś ošoń vanstoma — idema. Nevtemaks, te Švejcarijań dï Izrailen, tago meze-buti kunškajutkoń. Min puterdťano erva kodat eś kojsë arsemat arsemas-kortnemas dï kunsolotano, meze minenek jovtït.

Videstë-a videstë čaŕkodin: erźatne alkogoľ karšo?

Vese — alkogoľ karšo. Anśak alkogolde meleś — erva lomanent esenzë, seks min čaŕkodťano: kardamoso tesë mezejak a tejat. Vesemeś — kuľturado, uslojtnen tejemado: topavtomga lomaneś eś interesënzë, tujemga melezënzë eŕamoś. Min ašteťano isťamo melent jono: eŕavi tejems isťat uslojt, źardo eŕamoś tui mels alkogolteme, čaŕkodeź, sontemenzëjak uli lamo meze melstuićadońt.