Erźań aktivist Romaškin Vitalij: meks Estën dï Suomi mastortnën araś erźań oľakstomtoma ajgemańt kedkirdema strategijast?

Amerikań Hancock ošso martonzo kortaś Zõbin Janno, Fenno-Ugria Asutus organizacijań projekttnën vetića. Romaškin jovtni, koda teťazo purnaś erźań morot, meks erźatnen dï mokšotnen śormadït «mordvaks» dï meze uči erźań raśkeajgemaś Estën dï Suomi mastortnëde. Sede tov — erźaks jutavtoź intervju dï Loode Oliverën kommentarijazo.

Romaškin Vitalij (48) — suomi-ugrań ajgemań aktivist. Son uš malav 20 ijet eri Amerikań Vejsënďavoź Štattnësë (ruz. США), nej — Cleveland ošso. Son sovsića Oľačiv Raśken Ligas (Free Nations League), konań Rossijaso javoľavtïź terroristën organizacijaks, — seks Rossijav sïrgamsto sonzë, koda erźań raśkeajgemań ikeleaštićańt, učit arest dï pekstamkudo.

Teťazo, Jovlań Olo (Romaškin Vladimir), kadś čalgavks erźań kuľturań eŕamopingesënt — koda foľkloroń purnïća dï «Torama» ansambľań jurtïća. Teťazo lezdaś Vitalijnen mujems eś pŕań erźań identičnostent. Sede tov son tejevś lomanjutkoń aktivistëks, kona apak size kortï Rossijań imperijańt jatončidenzë dï kaladomadonzo. Min, Vitalijen marto, vastovinek, Amerikaso, Hancock ošso (Michigan štat), — 2026 ijen suomi-ugrań kuľturańt pŕavt ošsonzo. Kortamoś ušodovś tesken školaso, etnojarmarkaso, a nupalstënt, kortamstonok, gajgś fonoks mokšoń kelsë raśken seďamo: moraś Kännu Peal Käbi, minek estën ansambľanok. Te ijestë Hancock ošov saśt lamo estnë dï suomitne, tede baška, źarïja ikeleaštićat suomi-ugrań lija raśketnen pelde.

Kodamoks ulneś eŕamot Amerikav samodo ikele?

Mon čačin Mordvań respublikaso, Pejkužo velesë, anśak teťat-avatnen marto erin Saran ošso (Mordvań respublikań pŕavt oš). Teťam jakil veletneva, śormadïl raśken morotnen magnitofons, mejle veľavtïl sïnst valkoctoks. Veśt sonzë čačś idejazo — varštams eśtenek moramo net morotnen.

Isťa min ušodïnek. Monden baška, martonok moraś jalaksom. Čokšnetneva min, pecek-pecek źarïja časoń pert, kuhńaso, tonavtnilinek lamo vajgelsë moramo. Alamnede sede tov ejzënek vejsënďavśt lija lomańt. Isťa liś morokuro; kurońt vesemeś molś pek vadŕasto, dï teťań turtov te tejevś važodemaks.

Ejkakšpingene teťam eź kevkstne, tui-a tui te melezëm, — monen kadovkšnoś tejems ten. Anśak mejle, źardo kasïn, čaŕkodin: te eŕaviks tev. Min lisninek scena langs Estën mastorso Ineskeraśken Čitnestë, tede baška, nevtemaks, Suomi mastorso festivaltnesë, dï te ulneś erdekev jorokči.

Koda dï źardo ton ušodït śalgoź vanomo Rossijań kirdivijtnen dï propagandast langs?

Sestë araselt socialen altïmatne, apongavtoń Telegram-kanaltnë dï informacijań liśmapŕatne. Vese informacijaś sakšnoś televizorsto dï kuľalopatnestë, — isťa pŕavtvetikurońt propagandazo parcundïlil lomantnen arsematnen. Rossijaso mon ulnin seke informacijań salïvedsënt, koso vese lijatnejak. 1995 ijestë mon tuin Suomi mastorov dï toso tonavtnin kelt raśken verce tonavtolmaso. Tesken lovnoma kudoso mon muin Newsweek žurnal dï toso lovnïlin śormadovkst čečńań tortingede. Monen ulneś 17 ijet, dï mon nejin: čivalgomajonoń kuľań sravtnemapeltne jovtnit net tortingetnede doprok lijaks, koda sïndest kortït Rossijań televizorso.

Dï sestë ton sït tonavtneme Estën mastorov?

Isťa, mon tonavtnin Tartuń Universitetsë. Mon maštïn onkstams estën dï Rossijań lomanjutkotnen, dï melezëm tuil eŕamoś Čivalgomajono dï Estën mastorso. Dï mon sestëms čaŕkodin: Rossijaso moli lomantnen preven šľamo, ejsëst teit manipuľacija.

Te ulneś tago Jelcinën pingstë?

Isťa. Mon nejin: Rossijaso kirdivijeś maksovi kedstë keds avoľ videstë. Jelcin ozavtïze Putinën, eś lomanenzë, prezidentën ozamo tarkas. Putin poladïze Jelcinën politikanzo čečńań tortingesënt, seks sestëms čaŕkodevś: te kameľav lomań.

Kodamo politikań arsemas kundtneś sestë teťat dï vemelsëaštićanzo?

Sïn ulneśt erźań dï mokšoń raśketnen, vejke «mordvań raśkes», vejsënďamońt karšo, koda snartneś tejeme pŕavtvetikuroś. Kelteme raśkes: «mordvań keleś» araś.

Meks kirdivijtnenen pek eŕavkšnoś isťamo raśken tejemaś?

Lavšomgavtomga erźań dï mokšoń identičnostent. Vasńa pek eŕavś merems: tïn vese — mordvat. A źarïja škań jutaź te tejevkšni: lomantne alkuks ušodït lemďamo eś pŕast mordvaks. Kijak uš a sodï, erźa son eli mokša, a sodï eś kelenzë, dï smusten koŕas, koda eś raśken lomań, son jomaś. Sïća sïmeś kortï: sïn anśak ruzt, uš natoj avoľ mordvatkak. Te škineź identičnosteś, konań araś kodamojak śulmavks alkuksčint marto.

Źardo tonś tejevit politikaso eŕazaks?

Źardo Rossijań Federacijaso jutïlt prezidentën kočkamot (2000 ijen ejźurkovsto), a mon tonavtnin Tartuń Universitetsë. Rossijasto lija suomi-ugrań studentnën marto vejsë, mon ulnin Ugri-mugri poštań kučnema riśmesënt.

Rossijań kučozejkuroś anokstaś kočkamot Tartusojak, anśak mon ezin baža tejeme Putinën prezidentëks. Sestë mon śormadïn tede śorma dï kučija sonzë Ugri-mugri kučnema riśmes. Terdin riśmes sovićatnen Putinën kisë vajgelest a maksomo.

Źarïja sovsićat venksťaśt kojsënt: «Kije ton isťamoś, Putinën karšo aštemga?» Ušodovś apokške pelkstamo. Te ulneś vasence, źardo mon jovtïja eś arsemam lomanjutkso.

Mezes ton sestë tonavtnit?

Juridika. Anśak mon ulnin avoľ pek vadŕa studentëks. Tonavtnemam ezija pŕado, dï tede mejle pongin Amerikas. Mon sede tovgak jakavlin Rossijav, anśak monen eź tukšno mels, tosoń tevtnen molemaś. Monen pačk nejavśt Putin dï sonzë karmavtoroń kojezë. Sems moń tesë ulneś važodemam, seks mon kadovin Amerikaso.

Kodamo tuvtaloś savtïnzet Amerikav?

Mon tonavtnin Suomi dï Estën mastortnësë. Moń sťavtovś čivalgomajonoń mentalitetëś, seks Čivalgomajono monen eŕams, Rossijadońt, koso vesemeś naksadś, sede šožda.

Ulit-araśt Amerikaso lija erźat, konatnen marto lisi kortams?

Sïndest alamo. Mon vešnin, dï śulmavin anśak źarïja lomańt marto. Nevtemaks, mon sodan vejke lomań erźań kudolem marto. Son tesë, anśak stuvtïze eś raśken identičnostenzë.

Paŕak, tesken uslojtnesë kadovoms erźaks avoľ šožda?

Amerikań Vejsënďaź Štattnësë eŕamońt langs apak vano, monen tejevi se, meze a tejevi ińaťatnenen, konat erit Rossijaso (Aťań Ezems, kona tejeź erźań raśkeajgemasońt, sovit 18 erźań ińaťat. — J. Z.). Mon Čivalgomajono dï maštan kortamo eś raśkent ulema problematnede. Nej Rossijaso minek lomantnen kandït pekstamkudos anśak socialen altïmatnesë śormadovkstnën kisë, — seks te moń venksťamočim.

Erźań raśkeajgemaś nej važodi Ukrainasojak. Koda dï mejś?

Źardo Rossija vese vijsënzë sovaś Ukrainas, minek raśkeajgemanok kuroksto purnavś dï śaldïze kajavomańt. Min čaŕkodinek: situacijańt vadŕalgadomado arsemaś — naiven, langańa dï natoj čumoteven.

Šabra mastors sovamodonzo mejle Rossija tejś lamo čumotevť, dï tede vesemedent mejle isťa tejems a maštovi. Min čaŕkodinek: pŕavt problemaś — Rossijańt sonś ulemazo. Minek raśkent vejkine menksëzë, ciďardomga vejkine kizë — te oľači, dï sonzë ejs min bažatano.

Nejavi, erźatnen dï mokšotnen Rossijaso ciďardomanten, kodatkak garantijat araśt?

Źardo kaladś Sovetën Sojuzoś, toso, vejsë lovoź, eŕaśt milliondo lamo erźat dï mokšot. Nej lovoź malav 400 ťožent «mordvat», — seks, źardo mon videstë čaŕkoďan, mejelce 30 ijen pert min jomavtïnek erźatnede dï mokšotnede 65 procentt. A kelent koŕas — sonzë sodamośkak nejaviksstë alamolgadś.

Tonś šoždasto kortat erźaks?

Alamodo čaŕkoďan, anśak kortan stakasto. Mon źardojak ezija soda vadŕasto erźań kelent. Tonavtnin alamoń-alamoń, anśak kudoso min erźaks ezinek korta. Natoj teťam tonadś erźań dï mokšoń keltnenen uš pokš lomaneks, sonenzëjak erźań keleś eź ulne tirin keleks.

Erźań raśkeajgemaś uli Rossijasojak? Ton kortat set lomantnen marto?

Isťa, min śulmazťano. Anśak, vese messendžertnë nej pekstaź, seks tehnikań jondo kortams sede staka.

Ton kortït Rossijań kaladomadojak. Lamot teči a kemit imperijańt kaladomazonzo, sïnst turtov te avoľ alkuksoń tev.

Resurstnë pŕadovit, imperijaś kaladï avoľ lomantnen kememado-a kememadońt. Rossija nej jutavtï jarmakt savkstnëde sede lamo, seks kurok-a kurok, teke vesemeś kaladï.

Meze tejevi, lezdamga te teventen?

Vasńajak min maštatano najavsto mereme dï kortamo. Oľačiv Raśken Ligań YouTube-kanaloś ušodïze važodemazo anśak kavto-kolmo ijede ikele, źardo śormadstïćanzo araselt, a nej sonzë pel million śormadstïćanzo. Vanïćatnen pokšopelksëś eri Rossijaso, — kanaloś tosto vanovi.

Meze uli Rossijań tarkas sïćačisënt? Lamo regiontnësë pokšopelksëś — ruzt, raśken viškapelksëtne toso a nejavitkak. Kodamo politikań luv uli Rossijań tarkaso?

Regiontnën uli eś identičnostest. Tosoń lomantnenen a tui mels, koda Moskovoś nelgi sïnst resursost. Sïnest maštovoľ tejems sede viškat, ruzoks kortïća, kirdij mastort.

Alamodo pelkstan martot. Rossijań propagandas vanoź, nejavi: Omboce Vesemodamastoroń tortingesënt fašizmań izńamoś dï tago źarïja lija ideologijań narrativť Rossijań inedent pek undokstovśt. Imperijańt kalavtomga, eŕavi kalavtoms ideologijań vejketksčint. Koda ten tejems, dï lisi-a lisi ten tejems?

Źardo sistemaś kaladï, Solovjov Vladimir dï propagandań lija «teštetne» orgodit erva jonga. Sïn arsit sede, koda idems eś kädest, dï karmit idemenzë. Dï lamot jutkstost ušodït jovtneme doprok lija jovtnemat.

Rossijaso nej lamot čaŕkodit: propagandaś — veterdema. Anśak repressijań mašinańt vijdenzë, lomantne kirdit arsemast eś pŕasost. Źardo te kirdivijeś kaladï, paŕak, tamašaks uli sodams, zńaro lomań alkuks te veterdemanten eźt keme.

Ton kortakšnït: suomi-ugrań raśketnen — Estën, Suomi dï Ugrań kirdij mastortnë — a satïška teit, lezdamga Rossijaso erića suomi-ugrań raśketnenen.

Isťa, tïnenk eŕavoľ sede pek meľavtoms Rossijaso erića ineske raśketnen sïćačist kisë. Vejkine čaŕkodeviks melssamoś — lezdams sïnenst oľakstovoms «Ruzoń pertpelksstënt», lezdams sïnenst tejems apongavtoń kirdij mastort. Suomi dï Estën mastortnë najav javoľavtït evropań pitnetnen, čivalgomajonoń pitnetnen javomadońt. Kirdij mastortnënen, konat saiź eś oľačist, eŕavi ťurems net pitnetnen kisë, lezdamga Rossijań ineske raśketnenengak sams malazost.

Minek eŕavi Estën dï Suomi mastortnën kedkirdemast, dï min bažavlinek čaŕkodems, kodamo tïnk arsemajonksonk. Kedkirdiťado-avoľ minek oľačis bažamonok, eli tïn eś pŕań pek vanstïćat dï teškas arsiťado: paŕak, eŕavi velmevtems takodat jutkojožotnen Rossija marto eli tago meze isťamo. Min a nejatano kodamojak strategija Estën dï Suomi mastortnën pŕavtvetikurotnen, Rossijaso erića suomi-ugrań raśketnen oľakstomtomań ajgematnen kedkirdemasońt.

Ulit-a ulit tečin Rossijań territorijasońt suomi-ugrań raśken kirdij mastortnë? Uli-araś garantija: sïćačisë tejeź apongavtoń erźań kirdij mastoroś (Erźań Mastor) karmi uleme demokratijań dï a karmi veťamo kajavoma politika lija mastortnën karšo?

Eŕavi varštams eŕamopinges. Erźatne eźt ulne kajavića raśkeks, min jala vanstïnek eś pŕanok. Min vanstïnek eś pŕanok čilisema jondo puŕgavtnematnede, mejle — čivalgoma jondo puŕgavtnematnede. A vana ruztnë — moskovitnë — ulneśt kajavića raśkeks.

Erźatne a bažit sťavtoms imperija eli lepšťams lija raśketnen. Min bažatano veľavtoms sen, meze minek. Kedstënek nelgiź modanok dï eŕamo kojenek, a raśken kememanok polavtïź jatoń, lija kemema langs.

Estnëjak, Sovetën Sojuzońt kaladomado mejle, oľačint avoľ muiź — sïn sonzë velmevtiź. Raśkeks min ulninek oľačisë kezëren škatnestë. Ruztnë snartnit nevtems minek idem lomaneks, anśak eŕamopingesënek ulneś eś politikań luvonokkak.

Uli-a uli politikań vevažoma Rossijań pŕavt oppozicijańt marto, nevtemaks, Navaľnojen ajgemańt marto?

Araś. Navaľnojen ajgemaś baži idems Rossijańt, sïn kortït Rossijań polavtomado, anśak ikelejak te eź važode, seks min tens a kemťano. Sïn źardojak a kadsïź imperijań mentalitetëst. Min a kemťano, Rossijań vitnemanten, dï a bažatano ten snartnemas.

Kodamo jorokči tonet makśt kuľturań pŕavt ošońt onksońsajematne?

Onksońsajematne ulneśt anokstaź pek sërej sërlangso. Eŕaviks tev: kuľturań pŕavt oštnës purnavit baška-baška suomi-ugrań raśketnen ikeleaštićatne. Eŕaviks tev a eŕams kolmo raśken kirdij mastortnën — Ugrań, Suomi dï Estën — buldïrsënt. A maštovi stuvtoms lija raśketnedejak. Suomi-ugrań ajgemańt ťokšmelenten eŕavoľ ulems sede nejaviks dï kelejeks. Ulevel son suomi-ugrań raśketnen ciďardomań kevkstemaks, avoľ anśak keltnen dï kuľturańt. Ťokšmeleks ulevel suomi-ugrań raśketnen, konat aštit Rossijań imperijań lepšťamo alo, oľakstomtomast.

Suomi-ugrań ajgemańt ťokšmeleks ulevel suomi-ugrań raśketnen ciďardomado kevkstemaś. Ťokšmeleks ulevel suomi-ugrań raśketnen, konat aštit Rossijań imperijań lepšťamo alo, oľakstomtomast.

Ineske raśketnen či dï kov

• Ineske raśketnen čint teškstït ožokovoń kolmoce šľamočistë, te ijestë — ožokovoń 17-ce čistë.

• Ineske raśkeajgemań kemekstamoso nejaviks tešksëks tejevś 2011 ijeś. Sestë Estën mastoroń arsimkuroś kemekstïze zakonoń vitnemańt, dï Ineske raśketnen čiś tejevś oficialen kirdij mastoroń ledstnema čiks dï koct kepedema čiks.

• Vejke ušodïća čistë kasś ožokovoń pert molića kuľturań śupav luvks — Ineske raśketnen kov. Sonzë pŕavt ťokšmelezë — erij kuľturań eŕamo. Te škasto Estën mastorov sakšnït ineske raśketnen ikeleaštićat: tradicijań muzïkań topavtïćat, śormadejt, artïdejt dï sodïdejt.

Ineske raśketnen kovońt onksońsajematne

• Šľamoči, 17.10, 17:00 — tradicijań muzïkań koncert Tartu ošso, Kolkota teatraso.

• Śukonči, 23.10, 20:00 — Ineskeraśken Čitnen kluboń čokšne Tartu ošso, Genialistide Klubi klubso.

• Šľamoči, 24.10, 20:00 — Ineskeraśken Čitnen kluboń čokšne Tallinnsë, Paavli kuľturań fabrikaso (Paavli Kultuurivabrik).

• Śukonči, 30.10, 19:00 — Ineskeraśken Čitnen śukońamo onksońsajema dï pŕadïća koncert Tallinnsë, Raužopŕavtnën kudoso.

A eŕavi putoms viška pitne erźań raśkeajgemanten

Loode Oliver, «URALIC» centra lomańkuroń vetića.

2012 ijen taštamkovsto Šiofok ugrań ošso panžovkšnoś Vesemodamastoroń suomi-ugrań raśketnen VI-ce kongressëś. Valske, panžoma čistënt, źardo delegacijatne uš ulneśt Azúr lotksema kudoso, lotksema kudońt fojes maršen kojsë sovaśt apak terde inžet — erźań aktivistt. Martost ulneś pokš erźań koct, dï sïn javoľavtïź: kongressënt erźatnen eŕavi ulems baška raśkeks, avoľ «mordvań raśken» pelksëks, Rossijań kirdivijtnen konstrukcijaks.

Isťamo erźań flešmoboś nejaviksstë eź tuje kongressën anokstïćatnenen melezëst, dï pek kuroksto erźań aktivistnënen savś tujems. Anśak, teveś tejezel, erźatne javoľavtïź ulemadost dï kadïź čalgavksost.

Sonś, Vesemodamastoroń kongressëś, ledstnevi sede beŕanstë. Estën mastoroń prezidentëś Ilves Toomas Hendrik, estën delegacijańt marto vastomsto, lemdize sonzë Brežnevën škań kommunistën partijań kojsë kortamoks.

2022 ijen kizna, monen gajgstaś Boľajen Sïreś Ińazoroś. Son vešneś, koda jutavtoms Erźań Promks Estën mastorso. Rossijaso, politikań situacijańt langs vanoź, te a tejevel, seks erźań aktivistnë vešneśt, koda jutavtoms promksońt estën ineske raśkent kedsënzë. Mon altïn lezdams sïnenst, dï śoksestënt Oťapä ošso jutaś Erźań Promks. Lija tevtnen jutkso, toso kortaśt, kodamoks karmi uleme sïćačin apongavtoń erźań kirdij mastoroś — Erźań Mastor.

Estën mastorońt pelde Promksosońt ulneśt se škań Estën arsimkuros sovsića Tamm Raivo E. dï Ušo teven ministerstvań vice-kanclerëś Volmer Märt. Erźań Promksońt Estën mastorso jutavtomazo kepedś kelej kortamot Rossijasojak dï nejaviksstë meľavtïnze Rossijań kirdivijtnen. Pel ijen jutaź, Putin Vladimirnën jovtaś tede Tultaev Pjotr, kremľań melsë važodića Rossijań suomi-ugrań raśketnen vejsënďavksońt (ruz. АФУН РФ) prezidentëzë, Rossijań Federacijań senator.

Anśak, Erźań Promksońt anokstamsto, monen panžovś tamašań fakt. Erźań raśkeajgemadońt, konań veti Sïreś Ińazoroś, estën suomi-ugrań kurotnesë pelit dï jutït vakskanzo. Nevtemaks, Promksoń delegattnën jutkso arasel vejkejak erźa, kona jala eri Estën mastorso, a Romaškin Vitalij saś natoj Amerikań Vejsënďavoź Štattnëstë.

Mejsë ulneś teveś? Meks a kedkirdems ineske raśkent ajgemanzo? Teven koŕas, te raśkeś baži estenzë sen, meze anśak źarïja kemen ijede ikele bažaśt estnë: topavtoms eś eśpŕańveťamo meltopavtomanzo, eŕams eś kirdij mastorso.

Tuvtaltnëde tenen źarïja: pertpelksënnejemado sajeź eś pŕań teven vids. Lamot setnede, kin Rossijań ineske raśketnen sïćačist meľavtï dï kit sïndest meľavtït, teken pingstë a lovit Rossijań Federacijaso pŕavt luvtnën polavtomatnen topavtoviksëks. Ulit eŕamoń tuvtaltnëjak. Erźań raśkeajgemańt marto śulmavkstnë vetit Rossijań vizań a maksomas — nevtemaks, źardo pongat vejke kuvs Ińazorońt marto. Te kortamoś setnede, kit bažit sede tovgak jakamo Rossijav, kudoń eli važodemań tevtnen kuvalt, eli bažit kadoms isťamo kint panžado. Ineske raśkeajgemańt vesemenzë foľklorizacijańt fonsońt a tonadovtoź teveks maŕavi erźań aktivistnën kortamo kojest. Sïn kortït Rossijado konkretën kojsë dï vitstë, dï kortït, vasńajak, koda ineske raśketnen politikań meltopavtomatnede, isťa eśpŕańveťamo meltopavtomadońtkak.

Net tuvtaltnën kuvalt erźań raśkeajgemaś — suomi-ugrań pertpelksënt sehte erdekev tevtnestë vejkeś. Sonenzë eŕavi maksoms ikeledent sede lamo melputoma, — Estën mastorso, Suomi mastorso dï sede kelejstë Evropaso. Estën mastorso jutkstonok źarïjat neit Rossijań sïćačinzë avoľ isťa, koda Romaškin Vitalij dï lija erźań aktivistnë, dï a lovit maštoviksëks apongavtoń erźań kirdij mastorońt tejevemanzo. Anśak te a meri minenek pečksems setnen śolmost, kit tede arsit, kortït dï topavtomga ten jala važodit.

Nej erźań raśkeajgemaś — Rossijań suomi-ugrań raśketnen vejkine ajgema, konań uli valdo luvozo dï veťamo sistemazo, važodića pelkskirdićanzo, koda tirin modaso, isťa tirin mastor tombale, dï kona najavsto kortï eś raśkent eśpŕańveťamo meltopavtomado.

Min — ineske raśke, kona uš topavtïze te meltopavtomańt dï tevs putï sonzë lezënzë. Seks minek moralen tevenek — kortams martost dï lezdams sïnenst te lušmov-lašmov, anśak alkuks avoľ kemematomo kint langso.

Ineske raśketnen čint marto!