Jaak Prozes: suomi-ugrań raśketnen kedkirdemaś — identičnostenek kevkstema

Mejelce ijetne, suomi-ugrań raśketnen vevažomańt turtov ulneśt kandïlovovt: mejelcek lotkaśt uleme, eli kirtiź važodemast, erva kodat onksońsajemat dï organizacijat, konat kastïlt suomi-ugrań raśketnen vevažomast.

Rossijań Federacijaso lovit suomi-ugrań vevažomańt isťamoks, kona veti, tosoń suomi-ugrań raśketnen, sede vasov ruzoń kelen dï kuľturań śupavčident, — seks, suomi-ugrań ikelen luvso vevažomań kastomanten, araśt jarmakt dï kodamojak eŕaviksëśkak araś. Suomi-ugrań vevažomado toso kortït anśak Rossijań Federacijań raśketnen vejsëčin dï imperijań politikań kontekstsë, konanten a sovit estnën, suomitnen dï ugratnen marto śulmavkstnë: min toso araśťano, seks čaŕkodevi, isťamo vevažomaś lovovi Rossijań Federacijasońt jatonseks.

Seke škastońt Rossijaso jalateke tago meze tejevkšni, anśak, boksańa, vese tosoń suomi-ugrań pokš onksońsajematnen marto, kedte-keds moli militarizmań-propagandań, veren vešića daraban. Valodo ver, ver, ver, večkeviks suomi-ugrat, vanstodo, oľakstodo modatnen dï čavovodo — topavtomga Rossijań nein bažamońt!

Nama, Rossijaso kijak a kortï suomi-ugrań raśketnen meltopavtomadost, keltnen jomamo puŕgavtnemańt vasen tuvtaltnëde dï raśketnen tečin tarkadost. Net tematnede, kudoso eli raśkejutkoń organizacijatnesë, kortamo snartnematnen kisë — čumondït, seks suomi-ugrań raśketnen źarïja aktivistnëde aštit iskovamo alo, eli natoj kolonijaso, a usloj kojsë śaldoztnede eli jarmak pandomo karmavtoztnede sedejak lamo. Karšo aštićatnen dï lijaks arsićatnen pelksëst tuś mastorstońt.

2026 ijen umaŕkovsto, Võsu velesë, tesken suomi-ugrań raśkekurotne, suomi-ugrań koct marto, Fenno-Ugriań suomi-ugrań kizën školaso. Avtoroś/liśmapŕaś: Britt-Kätlin Mere

Vejsë min a viškeťano

Koda nej minenek, estnënen, Estën Respublikanten, eŕavi tejems? Kodat minek maštomavijenek suomi-ugrań raśketnen kedkirdemasońt, dï bažatano-a bažatano min sïnst kedkirdemest? Čaŕkodevťsa, koda mon čaŕkoďsa kedkirdemańt. Uslojteme, mon lovan eŕaviksëks poladoms dï kelejstë jutavtnems erva kodat onksońsajemat, konat kastït suomi-ugrań raśketnen vevažomast dï teit martost sodaviksëks. Koda sodalmań sërlangso, isťa, dï vasńajak, kuľturań dï tonavtomań sërlangso. Pek eŕavi škinems suomi-ugrań raśketnen, viška raśketnen jožosost, vejketksčin jožo, sïnst vesërsë aštemado, sïnst raśkeajgematnen pitnečident.

Isťamo vejketksčin jožoń tejemstë, vejkeś, pek eŕaviks tevtnede — Ineske raśketnen čin teškstamoś, kona ulevel čaŕkodevkšnïća povestkań teveks, vasńajak minek tonavtolmatnesë. Boksańa, anśak te avoľ isťa, tago meks, suomi-ugrań temaś lovovi lija jonońks, suomin, eli lija suomi-ugrań raśketnen, temaks. Stuvtït: te minek esenek teveś, min minś — suomi-ugrań raśkeťano, dï minek kelenek, estënseś, — suomi-ugrań kel.

Seks, suomi-ugrań raśketnen kedkirdemaś — teven koŕas, te minek eśpŕanok, eś identičnostenek kedkirdema. Čaŕkodevi, te kedkirdema suomi-ugrań, konatatnen araś eś kirdij mastorost, raśketnengak: sïnst keltnen dï kuľturatnen arnema, nein, valso a jovtavića, staka eŕamodost arsema. Sïndest arsemaś — uslojteme, sehte alamoś, meze tejevel estnësë, anśak ervaś, natoj sehte viškine teveś, kona sodavtï suomi-ugrań raśketnen marto, dï tensë, minek eśpŕanok martojak, — raśken pokš pitne.

Ve jondo, min arsemasonok lamolgavttano estnën: minek malav 25 milliont kelga inesket, dï te avoľ alamo. Ombo jondo, isťa min satano sede domka, kuľturań smuśtsë, pitnečinten, kona kandï identičnostent. Ledsťasïnek, nevtemaks, Kaljo Põlluń dï Veljo Tormisen škinemast eli Lennart Merin filmanzo.

Anśak kolmo suomi-ugrań raśketnen — estnën, suomitnen dï ugratnen — uli eś kirdij mastorost, dï nein situacijasońt ten uli baška smustezë. Min Evropań vejsënďavkssotano dï NATO-so, anśak minek raśketnen śulmit sedejak keme śulmavkst, konat uromit eŕamońt malav vese jonkstnën. Ten langs apak vano, maŕavi: minenek eŕavi takodamo sedejak vijev vejketksčin jožo, kona lezdavoľ sedejak kemestë vejsënďams malaviks raśketnen. Vejsënďavoms isťa, ulemga min malav vejkeks. Estën mastorońt, nevtemaks, Suomi mastorońt marto, lamo vejsënluvksost vevažomado dï jalgaksčide, śulmavkšnït ineske raśketnen mastortnën, tarkań eśmelsëveťamotne dï školatnejak. Anśak te moli luvtomo, dï, moń vanomam koŕas, vasolo sede, meze tejevkšneś 1990-ce ijetnen ušodomsto.

Mejsë teveś? Tede eŕavoľ arsezevems, sedejak pek nej, staka škastońt, źardo kirdij mastoroń kameľavtomado kortamsto, eŕavi kortams raśken dï identičnosten kameľavtomado. Kańa a eŕavi škań apak jomavto, vejsënďavoms kortaź karado karšo, kadïk Ineske raśketnen čitnestë, a vadŕa ulevel — ijen pert? Min ineske raśkeťano ijent erva škastonzo.

Fenno-Ugriań ušodomamelsë dï Estën Respublikań pŕavtvetikurońt melssamosonzo 1998 ijestë tejezel ineske raśketnen kedkirdemań programma.

Ineskeraśken programmańt eŕavi poladoms

Uli kedkirdemań tago vejke sërlango, konań kisë mon sedejak pek meľavtan. Te Estën kirdij mastoroń sërlango, te minek kirdij politikanok, merevlin, moralen venksťamoči. Vide, Estën kirdij mastorońt ulemazojak, sonś kedkirdi suomi-ugrań raśketnen, anśak tede baška kirdij mastoroś kedkirdi Fenno-Ugria Asutus organizacijańtkak, konań ustavoń karmavtomazo — kastoms ural raśketnen jutkso vevažomańt dï kedkirdems ural raśketnen kuľturań, tonavtomań dï sodalmań kasomańt. Fenno-Ugriań ušodomamelsë dï Estën Respublikań pŕavtvetikurońt melssamosonzo 1998 ijestë tejezel ineske raśketnen kedkirdemań programma.

Te programmasońt, konań nej lemdit «onksoks», 25 ijede lamo ijen pert, kedkirdezel malav ťoža projektt. Pokš pelksëś ejstëst — tonavtomań projektt, topavtoź konatnen, minek verce tonavtolmatnesë maksozel tonavtoma śadot studentnënen suomi-ugrań raśketnestë. Kedkirdeź ulneselt suomi-ugrań raśketnen keltnesë tonavtomań kasomaś, jutavtoź knigatnen dï škineź literaturań noldamoś.

Ineskeraśken programmaś tejevś kedkirdemań eŕaviks liśmapŕaks śormadejtnen turtov, konat śormadït suomi-ugrań raśketnen keltnesë, konatnenen sejetstë savkšnoś maŕams Rossijań kirdij činovniktnen pelde: knigast noldamos jarmaktnë, keľa, araśt. Pek pokš pitne putovi programmań važodemanten, kona vitksti suomi-ugrań raśketnen kuľturań dï lomańkuroń tevendejtnen: programmaś maksni źarïja premijat, konat melkstavtït suomi-ugrań raśketnen aktivistnën važodemasost.

Janksemas, avoľ umok minenek pačkodś kuľa: Rossijań tortingent, Ukrainań karšo, ušodomadońt, dï Estën mastorońt, Rossijaso erića suomi-ugrań raśketnen marto, vevažomań lotkavtomadońt, ineske raśketnen kedkirdemań programmańt, konań veti tonavtomań dï sodamočin ministerstvaś, arsit pekstamonzo. Lijaks merems, minek mastorońt politikasonzo, suomi-ugrań raśketnen kedkirdemaś nej araś — nejavi isťa kortït ministerstvań činovniktne, konat vetit Ineskeraśken programmańt.

Ten smustezë vana mezde stuvtomaso: kirdij mastortomo suomi-ugrań raśketne — minek kuľturańt dï kelent udaldo nežedićatne; jomitdeŕaj sïn, sti kevkstemaś: kije jomi melgast? Nein situacijaś isťamo: ušojondo lezdamovtomo, Rossijań suomi-ugrań raśketnen keltnen dï kuľturatnen vanstomaś dï kastomaś a topavtovića tev. Kinen ulems lezdïćaks, Estën, Suomi dï Ugrań mastortnëde baška?

Koda merś 1993 ijestë Ineskeraśken Čitnestë Estën Respublikań prezidentëś Lennart Meri: «Estën, Ugrań dï Suomi mastortnë — veinst, suomi-ugrań raśketnestë, konat sťavtïź eś apongavtoń kirdij mastorost; minenek eŕavi videstë čaŕkodems eś putoź tevenek kelen eś ineskenek kuvalt […]».¹ Prezident Toomas Hendrik Ilveskak kortaś Estën mastorońt venksťamočidenzë, kirdij mastortomo viška raśketnen ikele, sïnst kuľturatnen dï eśkojčitnen ikele.

Nej nejavi, min sovatano pinges, konań maštovi lemdems inekirdijmastoroń ambicijań škaks; son puŕgavtni sede lavšotnen dï viškatnen. Viška kirdij mastortnë, konat lotkavtït, kirdij mastortomo viška raśketnen, dï eś ineske raśketnen kedkirdemańt, — kolït eś raśkent juroń pitnečitnen, kelen dï kuľturań undokstnën.

Uli tede baška vejke smusten panžića aspekt — Rossijańt reakcijazo. Estën Respublikasońt suomi-ugrań raśketnen kedkirdemań lotkavtomado arsematnede kuľatne, — Rossijań kirdij činovniktnen pilest turtov, paŕak, maŕavi seďamoks. Kremľasońt gajgit ćapamot: teiź! Sïnś teiź!

Suomi-ugrań raśketnen kedkirdemaś umok aksungavtï tosoń činovniktnën. Jovtan nevtemaks: Narïškin Sergej, Rossijań Federacijań Kirdijarsikuroń ikelen pŕavtońt reakcijazo, Arzamazov Aleksejen, udmurtoń kelen sodïćańt dï pojetënt, valonzo langs, konatnesë son šnïze minek Ineskeraśken programmanok, kona kedkirdi udmurtoń kelsë literaturań noldamońt, źardo Rossija ten turtov a tei satïška. Narïškin venksťaś: Estën mastoroś, keľa, kedkirdi udmurtnën avoľ eś jarmakso — amerikań jarmakso, kedkirdemańt ťokšmelezë keľa — Rossijań oškajtnen javomaso dï ušojondo lepšťamoso.²

Meze sede tov? Te minek raśken kameľavtomado, minek identičnostedenek dï pitnedenek kevkstema, — seks Estën mastorso ineske raśketnen kedkirdemań tevent (programmańt) važodemanzo, kavtoldomavtomo, eŕavi poladoms. Suomi-ugrań raśketnen kedkirdemstë, min lezdatano eśtenekak.

Estën kelsto jutavtoź J. Prozesen śormadovksozo «Soome-ugri rahvaste toetamine on meie rahvusliku julgeoleku ja identiteedi küsimus», kona noldazel Sirp sajtsońt 2026 ijen ožokovoń 9-ce čistë.

1. Jaak Prozes. Hõimupäev riiklikuks tähtpäevaks!? [«Kadïk Ineske raśketnen čiś tejevi kirdij mastoroń ledstnema čiks!?»] — Delfi, 2010 ijen ožokovoń 9-ce či. ↩
2. «Narïškin Sergej meľavtï ombo mastortnën pelde śormadejtnen, konat śormadït Rossijań Federacijań raśketnen keltnesë, kedkirdemadońt». — Inform-24.com, 2016 ijen davolkovoń 21-ce či. (Originalsońt lemeś ruzoń kelsë.) ↩