Koso Erźań Mastoroś

Kordontnë kemekstaź Otepä ošso

Meze potsost? Kezëren škatnestë sajeź erźań modatne? Tarkat, koso erźatne erit teči? Paŕak, mastoro, kona źars araś?

Mastorońt lemezë vese kartatnede sede umoń. Erźań Mastor valtnën smustest „moda“, „erźań moda“: ejsëst araśt a „mordovijat a respublikat – anśak raśke, modanzo marto! 1994 ijestënt sajeź, isťamo lem makśt erźań kuľalopanten, lemeś gajgi Raśken ozkstnësë, sovavtoź Ińazoroń valmaksomas, te minek noldavksońt Erźa Mastor kuľalopańt lemezë. Źardo minek kirdij mastorońt araselt kordononzo, sonzë ulneś Lemezë.

Mordovijado ikele

XIII pingen pingeśormatne sodasïź „Purgasoń volostent“ - politikań vejsënďavks, kona ťurś Vladimir-Suzdalen kńazent karšo. Raśkeagemaś lovi sonzë erźań kirdij mastoroń škavtoks (zarodïš).

Vešnems tečin kartatnesë Purgazoń modatnen kordonost, araś smusteś: pingeśormatne sïnst minenek eziź kado. Sodatano sonzë tovdońt (kunškadońt) – peleve-valgomači jonkstońt. Te Okań, Ťošań dï Mokša lejtnen čirest, tečin Ŕazanen-Obranošoń bujtne.

Iskuvićatne, eś kojsë arseź, lovit kunškaks Sarov ošonjurońt: malav 44 gektart, perkanzo, melcek-melcek vete maarso piŕavkst. Te epohań ledstnematešks, kona vejkeś sehtej pokšnëde.

Arheologtnësë mujeź toso šturmoń čalgavkstnë – pultaź kudot-meźt, lomantnestë kadovkst; ošoś ulneś maštoź XIII-ce pingent vasence pelskssënzë.

Arzamas lement perka lamo pelkstamot. Ruzoń korodovkstońt sede ikele tesë ulneś Erźamasoń korodovks, konań iskuvićatne śulmit umoń erźatnen marto. Anśak, ten koŕas umok pelkstït lingvistnë, seks Arzamas — Erźamas valtnën vejketksčint, źars a lovit faktoń kemekstïćaks.

Sede tov, erźa modatnen „tovoś“ karmaś čavolgadomo. Moskovoń, dï sede tov ruzoń mastoroś nelgil modatnen, javšil sïnst, sťavtïl korodomat, kelejgavtïl monastïren-pomeščiken azorčitnen. Kajavkstnë, vačkoź langozost tevtne, navamoś (hritianizacija), modavtomo vačočiś, panilt erźa lomantnen Sura čiretnes, Rav lej tombalev, sede tov, čilisema jonov. Erźań, kezëren škatnestë modatnen, ruzïjavtśt, ten pingstë, od veletnen erźatne sťavtïlt tujeź śadot vajgelbet Purgazoń modańt ejstë.

Gubernijatnesë javoź-kolaź Mastor

Imperijańt administracijazo vejsëndize erźatnen-mokšotnen ve naŕgamo valso - „mordva“, a modast javšinze gubernijatnen jutkso. Sovetën kirdijuroś purnaś javšeź modatnen pelkstnëde „avtonomija“: Mordvań okrug (1928), Mordvań avtonomijań oblaśt (1930), Mordvań ASSR (1934). Pŕavt ošoks tejezel Saran ošoś — se škastońt sajeź, respublikańt eŕamo kojtnede - tejema luvtnëde, sakšnït mels ruzońkurgov administracijatne.

Purnïnze a vesement. Rav tombalen, Ural pandoń ikelksën erźań umoń veletne eźt pongo avtonomijanten. Mordovija Respublika te anśak erźań geografijańt fragmentëzë, kona Erźa Mastoroń sinonimekskak eź tejeve!

Respublikado kelej Raśke

Sajťano Samarań bujstë vejke vele – Tašto Pičet (Starïje Sosnï). Sondenzë sodatano 1678 ijestënt sajeź. Lemďams toso erićatnen „Mordovijań diasporaks“ - prevteme tev: veleś Mordvań avtonomijadońt 250 ijes sede umoń.

Isťat tarkatnede pek lamo, sïn sravtneź kelej kiksëks. Čivalgoma-čipele jono, Erźamas-Sarov perka modatnesë, erźaks kortamoś alamodo eź joma - kadovś arheologija, toponimika, ledstnemat.

Čipelejonov, tečin Mordovijaso, Penza bujsë, Ravoš bujsënt, teškas ulit erźań pokš velet. Rav lejen tombalsë: Samarań bujsë, Orenborg perka, Baškortostanso, Tatarstanso, erźań veletne sťavtozelt Moskov jondo orgodićatnesë lamo pingen pert. Te umoń velen kartańt langs, HH pingeś putïze ošoń kartańt: Saran oš, Moskov, Samara, Rav oš… Tejevśt erźań od kurot Estën mastorso, Ukrainaso dï sedetovgak.

Lovoms-onkstams te „mirënt“ „perepiśtnesë“ a lisi kodajak. 2021 ijestë, anśak 50 086 lomańt loviź eś pŕast erźaks; tede baška 484 450 - śormadoź „mordvaks“ dï zńaro jutksost erźatnede, lovomaś- „perepiseś“ a jovtï. Lovomaś raśkedent čaťmoni, maksï anśak kočkaź venkst – otvett.

Mezent kemekstïze Promksoś

Veľavttano Otepäv. Promksoś purnavś emigracijaso, tortingen molemstë, źardo Rossijasońt raśken panžado politikań teveś tejevś pelksëv avoľ anśak oľačint turtov, eŕamoń turtovgak.

Samaj net uslojtnesë Promksoś tejś eskelks, konań ajgemasońt ikele ijen molićatnen melvijest eź sato tejems: Erźa Mastordo ledstnemań – inemelen kortamotnen jutatvïź kirdij melssamoń kels. Kordontnë, kojtne-luvtnë, pŕavt ošoś - vasencede ulneśt putoź końovs! Promkssońt kemekstaź geografijasońt Erźań Mastoroś urumi tečin Mordovijańt, Penzań - Ravošoń bujtnen, Obran ošoń čipelen-čilisema jontnën, Ŕazań bujen čilisema jonksońt, tarkatnen Sïzrań oš perka. Kartasońt kavkso jonksoń pŕavtošt: Erźamas, Sarovoš, Saranoš, Ľambiŕ, Gizajoš, Sïzrańoš, Ravoš, Melekes. Penza ošoś teškstaź Mokšoń respublikań pŕavt ošoks. Federacijań pŕavt ošozo - Saranoš.

Net kordontnë avoľ etnografijań, te vadŕasto arseź melssamo. Tesë erića raśketne čovoŕaź, lamot, kezëren škatnestë sajeź, erźań tarkatne ruzïjavtoź, umoń erźań veletne sravtneź Samara ošsto Ural pandotnen vids – kirdij mastoroś a sťavtovi anklavoń sezneź pankstnëde. Promksoś terdi sťavtomo mastor federacijań luvso, vejs śulmaź territorijasońt: projektsënt uli Mokšoń mastor, tataroń kavto jonkst. Ten pingstë erva jonksoń erićatne, koda Mokšoń respublikań erićatnejak – fedaracijań graždant

Te kartańt ulit kolmo sehtej pokšt kevkstemanzo. Vasenceś – kije kemekstasï kordonońt, konań teškstïze Promksoś. Omboceś – koda javoms kirdijvijent raśketnen jutkova. Kolmoceś sehtej paradoksov: kirdijmastorońt lemezë Erźań Mastor, anśak Rav tombalen – Ural pandoń ikelksën erźań veletne Erźań mastors eźt sova.

Kordonoś teke altamo

2022 ijen vids, „koso Erźa Mastoromok“ kevkstemaś, panžovkšnoś ervasońt eś melen koŕas. Purgasoń volośtsë, Mordovijań erźań veletnesë, Samaraso – Rav tombale... Erva eś kojsë arsemaś alamodo vide.

Promksoś polavtïze kevkstemańt harakterënzë. Son ezize nevte kezëren škań kordonońt, son eź čerksta etnografijań pinks erźań vese tarkatnen perka. Son tejś lija tev: maksïze melvannomas sïćačin kirdij mastorońt kordononzo.

Nej pelkstamotne molit a sede, uli-araś isťamo karta. Son uli. Pelkstamotne sede, kije anok lovoms te kartańt esenceks, dï meze eŕavi tejems, te pinksënt potso, veľavtomga te kartaś Mastoroks.