Kiť isťat erźatne. Dï meks «mordva» — avoľ raśke

Lomańeś, lomańlovomaso sërmadoź «mordvinëks», kudoso lemdi eśpŕanzo liaks: erźa. Kańa mokša. Neť valtne a vejkeť, raśketnejak meľgast a vejkeť

Sehte videstë ťede sërmadś erźań poetessa Mariź Kemaľ, kona maksïze peľ eŕamonzo «Śatko» žurnalonteń: «Psevdoetnonim „mordva" alo kekšeź kavto finnëń-ugrań raśkeť: erźat mokšot. Eŕvanť ejstëst uli eś keľzë, eś raśkeń korozo, eś oršamozo, eś literaturazo, eś moronzo, tonavtnema kiniškanzo» («Śatko», 2011). «Psevdoetnonim» — val sonzë tekstëstë; sede paro termin se škadonť sajeź kijak eź muje.

Keľtne alkuks avoľ vejkeť , avoľ «vejkeń keleń kavto kortavtonzo». Oťažveleń malastoń erźaś vastovoź Kovïlkinań malasto mokšoś marto, karmiť kortamo ruzoks — anśak čarkodemga vejkest-vejkest. Pejdezevat, anśak sehte parste teń nevtize Vladimir Putin. 2021 ijeń kizna «pŕamaja linija» langso, kortamsto ruztneń ukraintneń vejkestčistë, son lekstize mordvanť: «Toso uliť erźat, mokšot, šokšot... Anśak vese sïń loviť eśpŕast mordvaks… erźatne mokšotne vejkest-vejkest tuń a čarkodiť. Sïnst keľtneń javksoś ruzonť dï ukrainanť javksdonť sede pokš». Prezidentëś arseś maksomo vejkeťksčiń nevtevks — anśak jovtaś kavto raśkede, konat a čarkodiť vejkest-vejkest dï konatneń loviť vejks. Erźań karšo valoś ne valtneń langs keľgś kuľalopań pŕalems: «Etnogenez a kunsolï ukazt».

«Mordva» valoś saś lija jondo. Undoksonzo vetiť iranoń «mard» valonteń — «lomań»; purnamoń suffiksëś peďaś mejele slavänoń kortamosto, «litva» valsonť koŕas Isťa šabratne umoń škasto lemtniź kavonest — erźanť mokšonť, apak javo. Sïnś te valsonť eśpŕast źardojak ezť lemtne, nejgak eŕazov erźań kortamoso son maŕavi a testëń.

Teń jutkso istorijanť erźatne tejśť eś lemest marto. XIII pingestë sïnst uľńeś eś ińazorost — Purgaz: 1228–1232 ijetnesë son ťuŕś Vladimireń čińaz Jurij Vsevolodovič marto, 1229 ijeń tundosto pirize anśak putoź Nižnij Novgorod ošonť, sërmadïćatne lemtniź sonzë mastoronzo «Purgazoń olośteks». Mejle uľneśť imperijań pingeť. 1629 ijestë careń ukazoś kardïze Raśkeń Ozksonť — erźatneń raśkeń oznomanť. 1743 ijestë, vijsë lemďamoń jutavtomsto, kaladïź-naŕgiź erźań kalmazïŕtneń, kepedevś Teŕušeń kepedemaź; vetićanzo Ńesmejan Vasiľeveń čumondïź pultamos. "Araseviks" raśkenť imperijanteń savś seťmevtems lemeń-lemeń.

Sovetëń kirdivijeś pačtize tašto pokordamoń lemenť kirdivijeń tejevks. «Vejsëńďavtïź kavto raśkeť — kavto meľvanoviks raśkeť, anśak eŕvata lija keľ marto, lija istorija marto, lija kuľtura marto», — kortï neiń ińazoroś — erźa raśkenť pŕavt — Boľajeń Sïreś. Liś «mordovskoj» avtonomija, «mordovskoj» literatura, «mordovskoj» kuľtura. Erźatneń lomańlovomaso eź kadovo baška tarkaś— odov son čačś anśak 2002 ijestë, sestejak «subëtnosoks»: erźaks seste sërmadovśť malav 80 ťožat lomań.

Alkuksoń erźań kuľturań kepedićatneń te kiŕdivijeś a ćićardovlinze, seks sïnst uŕadïź. 1938 ijestë kengeleź tevtneń kis lediź erźań intelligenćijań sehte paro lomańtneń — malav siźgemeń lomań, «Beda.Media» sodamočistë: keleń sodïćat, sërmadïćat, tonavtïćat. Jutkozost uľńeś Anatolij Ŕabov, erźań sermadoma luvonť teićazo. Čačoma čistënzë, čadïkovoń 16-će čistë, erźatne 1994 ijestë sajeź jutavtïť Erźań keleń Činť. 2010 ijestë kirdivijtne polavtïź te pokščinť lemenzëjak — nej son kaźonnojstë «mordovskoj keľtneń či».

Te ladonť karšo erźatne peľkstaśť vese pingenzë perť. Kšumanćań Pirguž, ińazoroś, kona ojmavtïnze ozkstneń dï uľńeś «Erźań Mastor» kuľalopanť ušodïćatneń jutkso, jalganzo valost koŕas, «kirdevś vejke arsemaso: kalavtoms minenek putoź «vejke raśkenť» — „mordvanť" — konćepćijanť». Te boroćamonteń son maksïze kolońgemeń ijeť dï kadś karmavtoma: poladomonzo

1989 ijeń lomańlovomaś lovś malav 1,2 million «mordva» — mastorlangoń nileće sehte pokš finnëń-ugrań raśke vengratneń, finntneń dï esttneń mejle. 2002 ijenteń kadovśť 843 ťožat. 2021 ijeń lomańlovomaś nevtś tago 260 ťožado sede alamo ikeľćedeś. Tortingeť dï pokš ormat, konat maksovľiź čarkodema isťamo alamolgadomanteń, araseľť — śadot ťožat lomań lotkaśť lemtnemast eśpŕast erźaks mokšoks. Kelenť kandïćatnede, keleń sodïća Aleksej Arzamazovoń valonzo koŕas, 2002 dï 2010 ijetneń lomańlovomatneń jutkova kadovś malav kavońkirda sede alamo; UNESCO-ń atlasoś lovi erźań kelenť jomamoń puŕgavtnema alo aštića keľks.

Ńe ćifratneń udalo — šožda eŕamoń luv: źardo keleś a gajgi tonavtkudoso, a kontoraso, a televizorso, teťatne-avatne lotkiť sonzë ejsë kortamodo ejkakšost marto. Anśak teń Boľajeń lemdi ajgemanť sehte pokš sëredemaks — dï sonzë sehte pokš tevks.

Jala-teke «erźa» valoś gajgi. Skuľptoroś Stepan Nefedov, sodaviks kolmo mastorlangoso, putïľ tejevksenzë langs raśkenť lemenzë: Erźa. «Erźań Mastor» kuľalopaś lisi 1994 ijestë sajeź — arhivmek teń nevti. 2004 ijestë sajeź erźatneń tago uli ińazorost — kočkaź ińaťa. Eŕva kizna Penzasto Nižnij Novgorodoń ejs purnaviť pokščiť erźań lemsë — «Pokš erźań či», «Erźań liśmapŕa», — kodat lemť a sermavlesť langozost purnïćatne. Valoś lisi kaźonnoj kortamotneskak: Erźań topodema-nevteľmanť panžomsto Treťakovkaso Mordovijań pŕavtoś Arťom Zdunov merś: «Mongak kaštangalan erźań undokstodon».

«Eŕvanteń bažavi kaštangalems eś raśkesënzë!» — sërmadś Mariź Kemaľ. Te valriśmesënť — veśe karšo valoś pŕalem-kevkstemanteń. Kaštangalems maštovi raśkesë — keľsënzë, Purgazonzo dï sonzë Erźaso. «Mordvaso» eź kaštangale kijak dï źardojak: sonzë araś keľzë, araśť moronzo, araś čamazo. Raśkenť talanoś tejevi nejke, Boľajeń ińazoroś kortï tede vide valso: «Kańa Rossija lotki ulems imperijaks, kańa erźa raśkeś jomi pingede pinges». Nejke sehte šožda tevś, tejeviks eŕvataneń, — lemdems raśkenť eś lemsë.

Erźa.