Kit alkuks ťurit «Ermeź» poemasońt
Evsevjevën lemsë pedagogikań institutońt 2018 ijen sovamo varčamotnen programmasońt Kuldurkajeven Jani «Ermeź» poemanzo ejteś nevteź jovtnemaks — «о борьбе мордовского народа против ногайцев» («mordvań narodońt nogajtnën karšo ťurema»). Anśak poemasońt erźatnen karšo ťurit mokšotne, ruztnë dï polovectnë, ušmoń purnïćaś ruzoń čińaz.
Min iskuvinek poemańt valkoctonzo, vete eś kojsë arseź jovtnematnen marto — sajeź očerkstënt, konasońt ušodovi seke knigaś, tonavtoma programmań vids. Erva eś kojsë arsemasońt polavtovit tortingen vetićatne, sïnst tevest, a lijasto — ťurića raśkent lemezëjak.
Ten nejemga jutatano śužetkańt: Sura čirestë dï Ermezen čijamodonzo — mejelce ťuremańt vids. A mejle nevtsïnek, kodamoks tejevi śužetëś eś kojsë arseź jovtnematnesë.
«Ermeź» — kezëren eŕamodo valmoroso jovks: isťa lemdize sonzë sonś Kuldurkajev Jani. Vasence pelksënzë, konat lemďazelt «Ermeź dï Kotova», lisśt «Jakstere tešte» kuľalopasońt 1928 ijen ožokovsto, baška knigaks poemaś noldazel 1935 ijestë Mordvań kniganoldamo kudoso. 2019 ijen noldavksoś, konań min lovnotano, anokstaź vasence redakcijańt koŕas.
Artur Moro, erźań poetëś, lovś «Ermezent» genijen śormadovksoks dï kortakšnoś, erźatnen turtov, keľa, son teke «Slovo o polku Igoreve ruztnën turtov».
Ermeź — pŕavt maraľa, erva tevs maštïća lomań: sisem ijesë tejevś gizajeks. Lemenzë čaŕkodevti sonś knigaś: maštïl tejeme erva meźt — seks lemdiź Ermezeks. Te lemeś arseź avoľ poetsënt: lomańlovomań knigatnesë vastnevit Sabančej Ermezin dï Starko Ermezin. 1999 ijestë te lement saize estenzë Tavlań čuvtosto kersićań vejsënďavksoś.
Annotacijaś dï ikelevaloś putït tevtnen XIII pingen ušodomas. Kavto ińazortnë ejsënzë avoľ arseź. Mariź Kemalen noldavksonten ikelevalsońt tede kortavi vitstë: Purgas dï Purejša alkuks eŕaśt, lemdest jovtnevi ruzoń pingeśormatnesë dï ruzoń eŕamopingen sodïćatnesëjak, — ledsti Solovjovoń «Istorija Rossii s drevnejših vremjon» kniganzo, Melnikov-Pečerskojen dï Pokrovskojen. Solovjovoń koŕas, koda jovtnevi ikelevalsońt, Purgas ťurś Erźań Mastorońt kisë, a Purejša, polovectnën marto vejsë, kajavś erźatnen langs dï tejś pokš zïjan.
Sede tov — se, mezde eskelkstë-eskelks kortï sonś poemaś, a pesënzë — poemaś dï sonzë vete eś kojsë arseź jovtnematne ve tarkaso.
Meze moli «Ermeź» poemasońt
Lej, kona čudil erźatnen jutkova
-
vidstë — isťa knigasońt; valks — vitstë.словарь Valks
a tesë — śulmavks; 3, 5 dï 6-ce valkikstnësë seke valoś — avoľks.словарь Valks
-
vejonov — ve jonov, ombo jonov.словарь Valks
Poemaś ušodovi modasto dï lejstë. Erźatne erit Surań kuvalma, dï Suraś čudi jutkovast, kovgak apak murda. Mokšotne, śormadï Ďomin, erit Mokša lejen kuvalma. Lejeś poemasońt — avoľ geografijado, a eś pertpelksënt onkstamozo: Sura mezejak a sodï, Erźań Mastordo baška.
Masterlomaneś moli uŕva melga
Ermeź — Purgas ińazorońt ćorazo. Sisem ijesë son tejevś gizajeks.
-
kiska — tesë Purejšado śovnoma val.словарь Valks
-
ezit makst — jutaź škań avoľksoń formatnede vejkeś: ezit makso — ezit makst, koda ezit mole — ezit moľt.носитель
-
tondet mejle — tujemadot mejle.словарь Valks
Son moli Purejšanen tejterenzë, Kotova oćazorïnent, čijamonzo. Purejša kolmokśt altï maksoms tejterenzë dï kolmokśt a kirdi valonzo: kuči Ermezen sen melga, meze a mujevi. A mujevićańt, Ermeź mui virstë dï ved vakssto: vir ava lezdï sonenzë, viren azorońt — knigasońt son viŕaťa — mančesï, ved azoravańt kedstë mančeź nelgi šterenzë.
Mejle Kotovańt čijavtït polovectnë — eś hanost turtov, dï Purejša maksï valonzo. Sede tov Ermeź tui Kotovań marto: Dïdaj, Purejšań tuvotnen vanïćazo, tei venč dï ozavtï ejzënzë orgodićatnen.
Mokšotne molit Erźań Mastor langs
Salamoś ulneś tuvtaloks. Purejša kolmokśt kuči lomańt Purgasnën, venks araś — dï sestë son kepedi vese mokšotnen, moli Erźań Mastorońt langs dï pultï velet. Purgas kepedi erźatnen.
Kolmoce. Kolmo čin pert sïn ťurśt, kolmo vet porneśt, modaś verijaś, meneleś avardś — dï kijak kingak ezize izńa.
-
Purgas — isťa knigasońt; sede sejetstë śormadït «Purgaz».так в книге
-
kačakadśt — kačakadoms valsto («kačamo sajems»).словарь Valks
kizïrgadśt — kizïrgadoms valsto (čert kepedevit); valksoso te valoś araś.носитель
-
ťamakaks noldïź — ťamakaks «celanek, pek», ťamakams «pilgsë čalgsems».перевод условный
Purejšań ušmosto kadovit kolmot: sonś, ćorazo dï ćoranzo jalgazo.
Sura murdaś lija mastorov
Erźatnes sït kažotne: śurońt ćarahman čavi, alašatne jarsnit a kasït, tuvot levksïit – vese aťakat, mekštne velet a kait, rakšatne a molit kardajs, lomantne sëredit. Dï sestë, kortï poemaś, Suraśkak murdaś lija mastorov.
Purejša moli ruzoń čińazonten
Purejša moli śukońamo dï altï čińazonten uleme sonzë viška vežaśkeks. Ďomin jovtni tede lijaks: Purejša «altaś pingede-pinges ulems tenzë uren tarkaks». Čińazońt lemenzë dï kńažestvanzojak lement knigaś a jovtï — XIII pingestë ruzoń kirdij mastor, koda ruzoń raśkejak, arasel, ulneśt baška tarkat. Čińazoś umok učil te śovnomańt dï kučneś Erźań Mastorov salava vanïćat.
-
pejeleśt — pejelems valsto, «zgiľams».словарь Valks
-
śovnozevśt — śovnozems valsto: ušodoms śovnomo vejke-vejken marto.словарь Valks
Pejdekšneśt mokšot, pejdekšneśt erźat, źars erilt kedte-keds kundaź. Śovnozevśt — savś avardems.
Mokšot, ruzt dï polovect
Ruzoń čińazoś purnï kolmo mastoroń ušmo — «Teke vir purnaś!» — kortï poemaś. Ejsënzë mokšot, ruzt dï lamo polovect. Ušmoś moli Erźań Mastorga dï pultï veletnen.
-
pijat — pijems valsto, omboce lomań vejsën smustesë.словарь Valks
-
potlit — potľams valsto, kolmoce lomań, lamoń luvso; valkssońt te formaś araś.носитель
-
Suraś langa čudś — Suraś čudś langa, lisś eś čiretnestë.словарь Valks
-
peškeleśt — peškelems valsto, «peškedems».словарь Valks
Palït veletne, sïnst vedsëjak a madsťasï. Rangit avatne, rangit ejkakštnë. Selvedtnede čudś isťa lamo, Surajak čirestënzë liś, — erźań selvedttnede: «Erźań selvedte lejtne peškeleśt».
Lezdamo učoms a kosto
Purgas eńaldï lezdamodo lija mastortnën ikele dï a sï kijak: saś vejke čińaz, neinze ruztnën, tandadś dï orgodś. «Kemems savkšnoś anśak esest langs».
Mejsë te pŕadovi
Mejelce ťuremańt ruzoń ušmońt karšo Ermeź veti śkamonzo. Kavto čit sonzë a lisi izńams; torośkak lavšomi Kotovańt salov selvedtnede. Sestë ruzoń čińazoś terdi aťatnen, dï eś melsë saś Purejša. Son muize virsë babańt, kona jovtaś, mejsë lisi sajems Ermezen: eŕavi, keľa, keŕams pŕačer babań tejterstënzë, kona eri gujen vaŕaso, dï putoms Ermezen pilgenzë alov. Čereś veľavtovś gujeks, Ermeź puporďavś ejzënzë dï praś, dï rungozonzo peznaśt śado śalgot.
Pejeleś, konań Ermeź vesemen pingstë peznavtïze čočkos, versë čudi — ten nei Dïdaj. Kotova, Ermezent rungonzo vaksso, a moli bojaronten, konań altï teťazo, nedi Ermezen ejs dï tejevi ašo kilejeks, son — kelme keveks. Dïdaj pejelsë čavi Purejšańt, dï Dïdajent maštït.
Erva tundo, jovtni poemaś, erźań tejtertne te kilejent vaksso jakit moraź dï ojsit ojmseme kevent langs.
Tortingeś javinze kavto mastortnën, a Ermezen dï Kotovańt večkemast jutaś kordonońt troks: Kotova tuś teťań kudosto dï večkeviksënt rungonzo vaksso ezize makso pŕanzo bojarońt ekšs, konań altaśt tenzë. Ermezen marto maštoź mejelce meleś — isťa min lovnotano poemańt penzë.
Poema: kolmo mastoroń ušmo
Vana koda ušmoś nevteź poemasońt, 61-ce morosońt: sonzë purnï ruzoń čińaz — «Teke vir purnaś!» — dï ejsënzë ulneśt mokšot, ulneśt ruzt dï ulneśt lamoška polovect.
Polovectnë ledsťavit koda noldavksoń annotacijasońt, isťa Mariź Kemalen ikelevalsonzojak — źardo jovtni Solovjovonsedent: Purejša polovectnën marto vejsë kajavś erźatnen langs. «Nogaj» valoś ušmońt nevtemasonzo araś.
Ďominën očerkezë: polovectnë tejevit nogajeks
A vana koda seke ušmodońt jovtni V. I. Ďominën očerkezë, konasońt ušodovi knigaś: «Kolmo mastoroń lomańt ulneśt ejsënzë: ruzt ulneśt, mokšot ulneśt dï, tede baška, nogajt lamo».
Polovectnë tejevśt nogajeks vejke knigań potso: poemasońt sïn 109-ce lopaso, a očerksënt, konasońt ušodovi knigaś, — 25-ce lopaso.
Te avoľ vejke raśken kavto lemť. Polovectnë — čipelen idem pakśatnen ťurkań kočevnikť; ruzoń pingeśormatnesë sïnst lemdit polovecëks, araboń dï persijań avtortnë — kipčakoks, vizantijań dï ugrań — kumanoks. Nogajen Ordaś tejevś pek sede mejle, kaladïća Sïrnen Ordastońt. Lement polavtomazo polavtï škanzojak, konanten śulmaź jovtnemaś.
Min vanïnek mekevlangoń arsemańtkak: ulneś-arasel sede mejle «nogajt» valoś vejsën lemeks idem pakśań vese lomantnen turtov. Isťamo tevs putoma min ezinek muje. Etnonimeś čačś sede tov: ruzoń pingeśormatnesë «Nagajtnen» sehte ikelen sodaviks ledstnematne — 1479, 1481 dï 1486 ijetnede, dï tosojak te modań lem, avoľ raśken. A polovect-kipčakt nogajtnen turtov — avoľ ikelen lem, a vejkeś raśketnestë, konatnestë sïn tejevśt. Literaturaso te valoś vastnevi sede kelejstë, anśak lijado: altajen ťurkatne «nogajenks» lemdilt vese tatartnën. XIII pingen polovectnën isťa kijak eź lemďa, setnede, kin min lovnïnek.
Annotacija: ruzoń čińazoś jomi
Seke noldavksońt ruzoks annotacijazo veľavtï polovectnën, anśak livti ruztnën: Purgaz ińazorońt dï, sonzë ćoranzo, Ermezen ťuremast polovectnën karšo, konatnen marto vejsë molś Purejša, mokšoń kanazoroś.
Fedosejeva: Purgasoń karšo vejsënďavks
Filologijań sodalmatnen doktoroś Fedosejeva Elena lovnï ten koda kavto mastortnën ťurema kirdij mastoroń tejemań kisë: Purejšań mokšoń mastorozo, ruzoń dï polovecën čińaztnën marto vejsë, kalavtï Purgasoń erźań mastorońt. Vetića vijeś tesë — mokšoń, ruztnë dï polovectnë — vejsë molićat.
Vikipedija: ordań kajavoma
Erźań Vikipedijaś, Lambaśke velen kunška školań lopańt langs nevteź, jovtni poemańt isťa: erźatnen langs kajavś ordaś, a mokšoń kanazoroś eź sa sïnest lezdamo. Te eś kojsë arsemasońt araś ruzoń ušmo, mokšoń ušmo — uli mokšotnen a lezdamost.
Institutoń programma: vejke raśke nogajtnën karšo
Evsevjevën lemsë pedagogikań institutońt sovamo varčavtnemań programmazo, 2018 ije, 15-ce punkt: «Изображение борьбы мордовского народа против ногайцев в поэме „Эрьмезь“» («„Ermeź“ poemasońt mordvań narodońt nogajtnën karšo ťuremańt nevtema»). Ruzoń smusten nevtema luvoś vejke, koda erźań isťa mokšoń programmańt pelkstnësë.
Ruztnë kartastońt jomit, a erźatne dï mokšotne tamašań ladso veľavtovit «mordvaks». «Мордва» naŕgamo valoś poemasońt a vastovkšnï veśtkak. Nogajtne programmaso — seketne, konat Ďominën očerksënzë. Anśak Ďominën nogajtnën marto molit ruztnë dï mokšotne, a programmasońt sïn araśt.
Te avoľ vejke ijen ilvedevks. Seke ruzoń smusten nevtema luvoś, valdo-vals ašti 2022 ijen sovamo varčavtnemań programmasojak — 2023 ijestë sovićatnen turtov, — dï tosojak kavto pelkstnësë, erźansesënt dï mokšonsesëntkak. A tirin literaturań koŕas važodema programmaś, konań tonavtïćaś putïnze inealtïmas 2019 ijestë dï kona, sonzë valonzo koŕas, nežedi 2010 ijen erźań programmańt langs, poemadońt jovtni seke ladso: erźatnen dï mokšotnen tortingest nogajtnën karšo.
Tonavtomań programmatne kemekstavit Moskovońt kurgozonzo vanoź. Isťa čačś poemańt «mordvań» eś kojsë arsemazo. Staka jovtams, sodavlize-avoľ Kuldurkajev Jani eś tejevksënzë, nein ruzoń tonavtnema programmańt lovnomsto.
«Ermeź» — vesemesë lovovi klassikaks: poemaś ašti koda 7-ce klassoń tirin literaturań važodema programmasońt, isťa sovamo varčavtnemań programmasojak. Anśak Rossijaso lovnoms sonzë mels a tuića tev. Ejsënzë erźatne ťurit mokšotnen karšo, erźatnen langs ušmońt veti ruzoń čińaz, a mokšoń kanazoroś moli ikelenzë śukońamo dï altï uleme sonzë kedsë uren tarkas. Raśketnen pingen pert jalgaksčidest jovtnemanten te a kelgi. Nedkstëme čemodan: kandoms staka, kadoms a jon.
Poema dï vete eś kojsë arseź jovtnemat
| Liśmapŕa | Erźat dï mokšot | Ruzt | Idem pakśa |
|---|---|---|---|
| Poema, 61-ce moro | lija jonga | lemdeź | polovect |
| V. I. Ďominën očerkezë | lija jonga | lemdeź | nogajt |
| 2019 ijen noldavksońt annotacijazo | lija jonga | apak ledsťa | polovect |
| Fedosejeva E. A., 2007 | kavto mastort | lemdeź | polovect |
| Erźań Vikipedija | mokšotne a lezdït | apak ledsťa | orda |
| Institutoń programma, 2018 | «mordvań narod» | apak ledsťa | nogajt |
Tablicaś tejeź ikele putoź nevtematnen koŕas, avoľ koto liśmapŕań vese valkoctnën apongavtoń onkstamost koŕas. «Apak ledsťa» śulmavksońt smustezë isťamo: ledsťaź nevtemasońt sïn araś; te a eŕavi čaŕkodems koda, liśmapŕasońt sïnst avoľkstnemańt.
Dï tago vejke: te avoľ vejke tevde apongavtoń kemekstamot. Te — literaturań vejke tejevksën eś kojsë nevtemat, dï takonat ejstëst pongavtoń eś jutkovast.
Meze ulneś knigańt marto
Knigaś lisś 1935 ijestë, avtorońt saiź 1938 ijestë. V. I. Ďominën očerkezë koŕas — konastońt ušodovi 2019 ijen noldavksoś — poemańt javoľavtïź nacionalistën śormadovksoks, a knigańt saiź lovnoma kudotnestë. Avtorońt sajemado ikele, 1936 ijestë, «Śatko» aľmanahoś rukšnïze Ilfek kritikent śormadovksonzo «Formalizmadońt dï naturalizmadońt mokšerźań hudožestvennoj literaturasońt» (№ 2, 138–139-ce lopat). Ilfek vitkstï: materialdońt poemasońt lamo, dï son vadŕa. Anśak avtoroś śaldï poetënt, son, keľa, langsonzo eź važode: «eź izńav tenzë, uskize stihijaś istoričeskoj faktoń dï političeskoj lizmań uprostenčestvas». Pŕavt śaldomazo — naturalizmaso: Kuldurkajev «lavčemtïnze naturalizmado ožďatnengak», seks «kedeś apak lotka, apak viźt, apak pel cenzurado śormadś parnografijań mik pokš zïjan dï isťamo pek śupav kelen marto proizvedenijaśkak pels svets liseź kuloś». Net kavto lopatnesë «nacionalist» dï «nacionalizma» valtnë a vastnevit: 1936 ijestë poemańt śaldïź naturalizmaso dï pornografijaso. Seke ijen śoksestënt M. Zevakin, Mordvań kuľturań sodalma-iskuvamo institutoń sodalmań važodića, śormadś recenzijasonzo: poemaś, keľa, «eś melsë eli avoľ» veti «ućaskav umoń pinges veľavtomado» idejań propaganda — idejańt, konań sravtni «buržuazijań pressaś». «Mordvań narodońt kezëren ineksčint» Zevakin śulmaś «suomin fašistnën» «Ine Suomi mastordo» plantnën marto (recenzijaś śormadoź 1936 ijen ožokovoń 18-ce čistë; knigańt koŕas: Bargova T. S. Knižnïj mir Mordovii. Saranoš, 2008 — valkoctoś lovnovi inealtïmaso).
Omboce baška kniganzo poemaś učoś 84 ijet. 1975 ijestë sonzë noldïze «Erźań pravda» kuľalopaś, 1988 ijestë «Śatko» žurnaloś noldïze sonzë pelkstnëva. 1994 ijestë son sovaś «Kezëren pingede. Erźań raśkede» pusmos («Erźań Mastor» kuľalopań jovtavks, № 12 (332), 2010 ijen aštemkovoń 30-ce či). 2019 ijestë, avtorońt 125 ijen topodemanten, «Ruća» lezëpargońt iniciativanzo koŕas dï privatoń lomansë maksoź jarmakso, son lisś baška knigaks Moskovoń «Pero» noldamo kudoso, 500 ekzëmpľart tiražsońt.
Puškinën lemsë Nacijań bibliotekaso prezentacijańt, konań aravtozel 2020 ijen davolkovoń ušodomas, eziź makso jutavtoms. «Ruća» lezëpargoś tuvtaloks lemdize respublikań nacijań politikań ministerstvańt (ruz. Миннац) tevs ecemanzo. Ministerstvaś venksťaś: prezentacijado oficialen pškadema sonenzë eź sakšno («Idel.Realii», 2020 ijen davolkovoń 7-ce či).
Poemasońt erźatnen langs ušmońt purnï ruzoń čińazoś, dï ejsënzë mokšot, ruzt dï polovect. Samaj ruztnë, mokšotne dï polovectnë razdit Erźań Mastorońt dï pultït veletnen, kadnït esest melga ver, selvedt dï pultaź tarkat.
2018 dï 2022 ijetnen programmatnesë, konatnen koŕas sovit pedagogikań instituts, «mordvań narodoś» ťuri nogajtnën marto. Natoj poemań originaloń valkoctonzo 2019 ijestë odov noldamoś ezize polavto pedinstitutoń programmańt: ejsënzë kadovi eś, alternativen, «ruzoń-mordvań» reaľnosteś.
Kuldurkajev Janide sonsedenzë — buhgalterde dï revizordo, kona śormadïze erźań morokerksënt, — karmi uleme baška material.
