Minek ojanok Džak Ŕuter

«Erźań Mastoroń» te ijeń 7 nomersënť Eŕušeń Vežaj śormadś: «Jalateke. Ejstënek sede paro lomantneneń śukońaź, uli minek kememanokak — miń sïrgozťano! Miń karmatano uleme! Erźań raśkeś karmi eŕamo!

Te kememanť vijevgavtïť Raśkeń Ozksoń veľmevtemaś, «Toramoń» dï lijatneń morost, «Erźań Mastor» gazetaś», minek «Mastorava» eposoś, Eŕźań Stepan, «Śatko», «Čilisema»…"

Eŕušeń Vežajeń tarkaso te valriśmenť poladovlija: “Uli minek Džak Ŕuterënek. Son, sonzë tevenzë erźań keleń Mastorsonť andïť valskeń činteń kememanť”.

Te ćoranť finnëń-ugrań mastortnësë sodasïź lamot, sodasïź finntnë (vasńajak, keleń sodïjtne), komitne, udmurtnë, maritne, estëń lomantne, mokšotne… Vesemede pek žo sodasïź erźatne. Džak parste kortï erźaks, večksï literaturanť, večksïnze minek morotneń… Anśak sodasïź, dï večksïźgak, jovtazdenť baška, lijań kiskak: Džak Ŕuter — erźań sodamo. Nizë sonzë, Jerina Oľga, čačś Oťaž bujeń Botuž velesë. Oľga erźava, Džakoń čačomazo Amerikań, viška pingstënzë kortïľ anśak anglań keľsë. Purnasť-tejsť vana erźań kudoraśke. Kortïť sïnś erźaks, kortïť ejkakšostkak erźaks. Vasenćeś — Viľam Joro Džakońćorazo (2000 ijeń), omboćeś — Henri Ivan Džakońćorazo (2002 ijeń).

Džak Ŕuter čačś 1961 ijeń ejźurkovoń 23 čistë Amerikań Vejsënďavks Štattnëń Vašington štatoń Kent oškesë. Son Sitël ošonť ejstë 40 vajgeľbeń tarkaso. Teťazo, Uiľam, kuvať važodś inženerëks «Boing» sodaviks modamastoronť keles firmasonť, kuloś 1999 ijestë, avazo, Meri, pŕadïze Vašingtonoń universitetënť, tonavtś školaso himija, matematika. Kandtleś źars-buti počtajak. Sïnst esest kudost dï nile gektart modast. Kastsť–tŕasť koto ejkakšt: vete ćorat dï tejteŕ Helen..

Škaś pŕanzo todov langs a putni. Sïretne sïrediť, odtnë kasïť dï sï ška sradïť esest vijsë-prevsë mukšnoź kitneva. Isťa lisś Ŕutertneńgak. Helennëń večkema teveks tejevś ejdeń trićań-kastïćań teveś. Leri vasńa uľneś Gavajäń usijatnesë, nej — Od Zelandijaso, son botanik. Pol — fermer. Oregon štatso tri reveť. Modazo 80 gektart. Tom — biznesmen, Aľaskaso kalt kundsi. Erik — Germanijaso Avš posoľstvań konsuľtant. Kańa arsesť od škastost Uiľam dï Meri, sï ška dï sïnst vejsëń pizësëst raštaź levksketne tukšnïť livťaź isťa vasolga? Eŕamo, sonzë kinzë-jannënzë seske a mujeviť, kojenzë a polavtoviť.

Nu a Džak?

Džak umok uš, tagojak merďano, purnaś pizë Saranso.

Tej sonzë vetize Vašington štatso eŕamsto keleń večkemaś. Eŕamoń te jonksoś nevtize pŕanzo ejkakšpingstë sajeź. Samaj son škań jutaź nevtize kinť Erźań Mastorov, konado ejkakšoś eź marsejak.

Kemsisemge ijeń ćorïneks saś Suomiv. Kundaś tonavtneme suomiń, švedëń dï nemećeń keľtneń. Eŕaś Jarvenpäë (Eŕke pe — Red.) oškesë, suomiń kudoraśkeń keďsë. Tejak lezdaś keleń sodamonteń. Kursanť pŕadomado mejle murdaś čačoma mastorozonzo dï karmaś tonavtneme Aburn ošoń kolledžsë. Anglań keľdenť baška maksovś tesë soćialogijaś, antropologijaś, buhgalterijaś dï lija predmettnë.

Kolledžsë tonavtnemstë sval kirdś meľ: poladoms dï pŕadoms ušodozenť — finnëń dï ugrań keľteń sodamost. Bakalavraks ulems, pongoms mejle universitets—a šoždïne. Eŕavsť purnams 180 ballt. Džak sïnst purnïnze! Purnïnze dï 1982 ijestë karmaś Heľsinkeń universitetëń gumanitarijań fakuľtetëń studentëks. Panžovsť ikelenzë kelej-kelej pakśat: sodams apokš raśketneń kuľturast, jovtams eś meleť lingvistikań naukasonť.

1988 ije. Ŕuter soki-sokari Hejkki Paasonenëń, finnëń Ine sodïdejenť (učönojenť), tomtnesë. Sïnst ejsë erźań, dï vejke tomsonť mokšoń, jovkst, morot, kojť, sodamojovkst, jožot… Śormadoź neť sisem tomtne kolmo keľsë: erźań, nemećeń, ruzoń. Isťa od lomaneś tejevś sodaviksëks dï kutmordavś erźań kelenť marto. Škań jutaź suomiń te Ine sodïdejenť erźań dï mokšoń kortavksoń ečkedejak ečke valksonzo sovavtsïnze kompüters. (4 tomt 2700 lamo lopat)

Vasenćede Erźań Mastors od keľsodïjeś pačkodś 1992 ijestë. Kizna. Son, Maŕa Salo dï Aŕa Alkvist sasť Mordovijań universitetëń filfaks. Tesë sedejškava vastïź Cïgankin Dmitrij dï Mosin Mihail professortnë. Vastïź dï škań apak targse kučiź Veťkeń Mastorov — Čuvašijav, dialektologijań ekspedićijav. Sasť sïń Pervomajeń bujeń Atrať erźań veles. Tesë son vasenćede marize sede kelejstë erźań kelenť gajgića mazïčinzë dï tanstenzë-rastenzë.

Jutasť ijeť. Džak te vastovomanť ledstni prok sedejeń toknovtïća on. Vasenćeś sval kadovi anardtnevića teškskeks sedejsë dï prevsë. Sede mejle uľneś Dubińka, Kočkuroń, Ordań, Čaunzań, Oťažeń, Ićaloń, Tašto Šajgovań, Ignatoń dï lija bujetnesë, uľneś Samaraso, Buguruslanso, Iževskojsë, Sïktïvkarso…

Džak Ŕuter lamoksť jakaś Ignat bujeń Tašto Kšumanćav «Veleń Ozks», 1999 ijestë sakšnoś studentënzë marto Čukalov, tesë jutavtozeľ Raśkeń Ozks. Ozkstnëń dï Hejkki Paasonenëń kniganzo veľde čopavtś vasol čireń ćoraś erźań kezëreń škań kojtnes, karmaś sede domkasto sodamo sïnst filosofijast, melest dï mazïčist.

“Modamastoroń raśketneneń eŕavi eŕams ojaksčisë, lezdams dï kemems vejke-vejkeneń. Modanok vanstoma, son siześ ťurematnede, verev peľkstamotnede.., — eŕva vastomasto lamo lomań marto jovtni eś meľdenzë-meľavkssto, — eŕva keleś — te lamo ťožat ijeń perť taštaź, mejsëjak a polavtovića, pitnejdejak pitnej śupavči…»

Nejeń erźatne altazenť topavtniť čurosto. Paŕak, seks pačkodinekak domka latkonť čires. Sïrginek Rivezeń Ińajeń (Revizov Nikolajeń), poëtënť dï fotohudožnikenť, lemenzë kundamo. Topodsť 40 čiť ejstënek tujemdenzë mejle. Diľnezevś telefonoś: «Ćorat, noldïnk čumom, a molevan, ejkakšoń vanomo niś kadïmim». Jovtïze, iľado učo. Sval isťa. Eŕva tevsë. Škanť pitnenzë lovi, esenzënť dï lijatneń. Lamot valoń kirdema kojenť mezekskak a putïť. Molemaľ martonok vejke erźań avaneń. Učinek–učinek — eź sa. Meks tenzë a jovtamoľ telefon veľde?

Džakoń večkeviks tarkazo, koso iľazo ule, bibliotekań, internetëń, kompüterëń zaltnë. Tesë son «ojmsi». Vide karmi, jortïndeŕasïnek kavïčkatneń. Vejke veľť prevejeś a sťako merekšnëś: “Vesemede paro, šumbračiń maksïća ojmsemaś — sedejeń vitića, keńarksoń kandïća teveś”. Videť valtnë. Sonzë tejemstë, alkukskak, škaś livťaź-livti, a kadï tarka sizemanteńgak, panseź pansi ormatneń-tarvotneń.

Knigatneń veľkssë činek-venek aštemaś, martost ojaksčiń kirdemaś peštsť keľsodïjenť kanstonzo. Seks lovijak Džak esenzë omboće kudoks bibliotekanť. Varštïń tevpargozonzo dï talakadïń: anśak lovoms, źaro-meze tejś-śormadś, eľ satï či. Tevenzë (ruzoks «trudonzo») śormadoź erźań, estëń, suomiń, saamoń, švedëń, komiń, anglań, vengrań, nemećeń, ruzoń… keľtnesë. Kemende lamo keľsë! Pečataź sïń Suomisë, Iževsë, Sïktïvkarso, Saranso, Tartuso, Pragaso, Tartuso. Sede lamo staťat erźań keleń grammatikadonť. Vejkeś ejstëst «Uľneś paro, paroľ, paro uľneś» lisekšneś. «Śatko» žurnalso 2001 ijestë.

Lejpćigsë tejś 15,953 lopat literaturań lamo avtoroń tekst. Tesë žo teize komiń-anglań-suomiń valksonť (17 ťoža malava valt). Kompütersë kočkize, vitnize dï 2002 ijestë noldïnze Abramov Kuźmań «Valoń jovtnema valkssonzo».

Sodavi, mon a ledstńan staťatnede, konatneń čaŕkodsïź anśak keľsodïjtne, konatnesë onkstneviť keľtneń grammatikań jonksost. Džak Ŕuter lamo erźatnede parste sodasïnze erźań čijavtomań-uŕvakstomań, pokščiń dï lija-lija kojtneń. Nejsak ćoranť konćertsë, festivaľsë, pokščisë… Sodasïnze avoľ anśak erźań jovtavkstnëń-glagoltnëń vejsë pravtovkstnëń — padežtnëń marto, sodasï gajtte, ťusto, eŕva koda kačadïća eŕamonť, sonzë ikeleń dï nejeń kojenzë. Anśak isťamoks ulemajak tonavtïćanteń, odlomań marto važodićanteń, ulems kelejstë dï domkasto vanïćaks, lamoń marićaks. Nejeń «vuztnëstë» lamo, pek lamo, savi jovtams rizksëń kirdeź, odlomanť lisiť beŕaństë neićaks-marićaks. Tuvtaloś teńsë. Arasť Džakoń konďamo tonavtïćast.

Nujań Viďaz

Lezdaś śormadomanteń Arapov A., očerkezë “Erźań moro morak, Džek!”, “Śatko”, № 9, 1999 g.